| مجلات >تاريخ اسلام>شماره 18 |
توجه به جنبههاى مختلفِ زندگى حضرت ختمى مرتبت صلىاللهعليهوآله ، مورد عنايتِ ويژهى دانشمندان مسلمان بوده است. يكى از نويسندگان كه به شيوهى خاصّى، به شخصيت حضرت رسول اكرم صلىاللهعليهوآله نگريسته، قاضى عِياض (467 ـ 544 ق) مىباشد. اثر مشهور وى با عنوان الشفاء بتعريف حقوق مصطفى، به شيوهى كتابهاى شمائل النبى و دلائل النبوة تأليف شده و از اهميت خاصّى نزد دانشمندان مسلمان برخوردار است و چندين شرح و تعليقيه بر آن نگاشته شده است.
قاضى عِياض در الشفاء، از آيات قرآنى كه در شأن و منزلت پيامبر گرامى اسلام نازل شده و نيز از احاديث نبوى، استفاده نموده و جنبههاى مختلف شخصيّت پيامبر اسلام را توصيف نموده است و به بسيارى از تهمتها و افسانههاى ساخته شده در مورد حضرت رسول صلىاللهعليهوآله پاسخهاى منطقى و محكمى داده است.
در اين نوشتار ضمن بررسى شرح حال قاضىِ عياض و اشاره به آثار او، مروى بر كتاب الشفاءانجام شده است.
واژههاى كليدى: پيامبر اسلام صلىاللهعليهوآله ، سيره، قاضى عياض، الشفاءِ، دلائل النبوة.
قاضى عِياض از برجستهترين دانشمندان مغرب و اندلس در قرن پنجم و ششم قمرى، است كه به دليل اهميّت و شهرت وى، شرح حال او تقريبا در تمامى منابع رجالى و تاريخى مربوط به مغرب و اندلس آمده است. نام كامل او ابوالفضل عِياض بن موسى بن عياض بن عمرو بن موسى بن عياض يحصبى2 اندلسى سبتى3 مالكى (476 ـ 544 ق) است كه با عنوانهايى چون؛ امام، علامه، حافظ اوحد و شيخ الاسلام ملقب شده است. اكثريتِ قريب به اتفاق منابع، تولد او را در سال 476 قمرى نوشتهاند؛ اما در برخى از منابع هم چون تهذيب الاسماء و اللغات، تاليف امام النووى به سال 496 قمرى، ذكر شده است.4 با توجه به اين كه منابع معاصر وى، از قول پسر قاضى عياض، تاريخ نخست را آوردهاند، به طور قطع دومى اشتباه است.
قديمىترين منبع، كه معاصر قاضى عِياض بوده و اطلاعات خوبى از وى به دست داده، اصله، تأليف ابن بشكوال (496 ـ 578 ه) است كه بسيارى از مطالب آن، با ذكر مأخذ در منابع سدههاى بعد نقل شده است.
ابن بشكوال كه شاگرد قاضى عياض بوده در مورد وى مىنويسد:
او از اهالى سبته بود و براى فراگيرى علم و ارد اندلس شد. در قرطبه از قاضى ابوعبداللّه محمد بن على بن حمدين و ابى الحسين سراج و ابومحمد بن عتاب و... علم آموخت و از چند استاد، اجازه دريافت نمود. او به ديدار شيوخ علاقه داشت و از آنها علم مىآموخت و مقدار زيادى حديث گرد آورد و به اين كار اهتمام بسيار داشت.5
ابن اَبّار (595 ـ 658 ق) از نويسندگان پر آوازهى اندلس است. او در مورد قاضى عياض مىنويسد:
موطن اصلى اجداد وى، بسطه بود و از آن جا به فاس و سپس به سبته نقل مكان نمودند. او در اين شهر متولد شد و از استادان اين شهر، علم آموخت و به اندلس سفر كرد و نزد شيوخ قرطبه و مرسيه تعليم يافت.6
ابن خطيب، از قول پسر عياض نقل مىكند:
قاضى عياض، با عفت و پاكى رشد كرد و اقوال و افعال نيكو و پسنديدهاى داشت و موصوف به فهم و زيركى بود. او طالب علم، و حريص بر آن بود تا اين كه يگانهى روزگارش شد و از همعصرانش برتر گرديد. وى از حافظان كتاب خدا، با قرائت نيكو و صداى دلنشين گشت. او از تفسير و علوم مختلف بهرهى بسيار برد و از ائمهى حديث در عصر خويش شد. وى اصولى، متكلم، فقيه، آگاه به احكام، نحوى، اديب، شاعر، كاتبى بليغ، خطيب، حافظ زبان و اخبار و تواريخ، حُسن المجلس، يگانهى روزگار، صبور و بسيار صدقه دهنده بود.7
به جهت اهميت علمىِ قاضى، مقرى در قرن يازدهم كتابى با عنوان ازهار الرياض فى اخبار عياض و يناسبها مما يحصل به للنفس ارتياح و للعقل ارتياض، در چهار مجلد، در شرح حال و سيرهى قاضى عياض تأليف كرد كه در آن به اخبار عياض، پيش از ولادت و خانواده و اولياى وى پرداخته است، هم چنين شرح حال مفصّلى از استادان وى به ترتيب حروف الفبا آورده است. علاوه بر اين به موضوعات ديگرى، از فرهنگ و تمدن اسلامىِ اندلس پرداخته است. اين اثر، مورد توجه مردم مغرب قرار گرفت و از مقرى به جهت معرفىِ قاضى عِياض تمجيد بسيار شد.
قاضى عياض، محضر استادان بسيارى را درك كرده بود؛ به قول ابن ابار، حدودا صد استاد را ديده بود كه در بين آنها، اسم ابوبكر محمد بن عبداللّه بن احمد بن عربى معارفى،8 ابوعلى الصدفى،9 ابوالوليد بن رشد و صدها استاد برجستهى اندلس، به چشم مىخورد.10 هم چنين وى از چند نفر از استادان اندلس، اجازه دريافت نموده بود.11 از جمله كسانى كه قاضى عِياض، نتوانست از او اجازه بگيرد زمخشرى بود.12 در منابع، نام برخى از كتابهايى را كه وى در زمان تحصيل نزد استادانش مىخوانده، آمده است.13
عِياض، مدتى طولانى در شهر بسته قضاوت مىكرد، لذا معروف به قاضى شده بود؛ چنان كه از منابع برمىآيد وى در قضاوتش راه عدل در پيش گرفت به گونهاى كه فتح بن على بن احمد، مؤلف قلائد العقيان را، كه كتاب خود را به نام قاضى عياض تأليف نموده بود، به خاطر شرب خمر، حد زد.
او به درخواست تاشفين،14 به غرناطه رفت و قضاى آن جا را به عهده گرفت. او در آن جا نيز به عدالت رفتار مىكرد و از سرزنشِ سرزنش كنندگان، ترسى نداشت. عدالت او، منافع اطرافيانِ تاشفين را به خطر انداخته بود لذا از او شكايت بسيار و سرانجام او را از منصبش، عزل نموده بار ديگرى به سبته بازگشت و قضاى آن جا را بر عهده گرفت.15 پس از اين، قاضى عياض براى طلب علم، چندين بار به اندلس سفر كرد و بالاخره در سال 531 قمرى در قرطبه ساكن و در اين زمان بود كه ابن بشكوال، از او علم آموخت.
قاضى عِياض، در جريان نبرد بين مرابطين و موحدين دخالت كرد و چنان كه ابن خلدون مىنويسد: پس از آن كه بين امراى قبايلِ لمتونه و مسوفه اختلاف افتاد، عبدالمؤمن16 به سبته لشكر راند. سبته در برابر آنها، نيك پايدارى كرد؛ بيشتر دفاع شهر، به عهدهى قاضى عِياض بود كه شهرتى عالمگير داشت. در اين زمان رياست دينى و سياسى، با او بود و مردم شهر، او را چون پدر خود مىدانستند.17 قاضى عياض مطيع موحدين شد. اما پس از چندى عقيدهاش نسبت به موحديث دگرگون و مردم را به شورش فرا خواند. مردم سبته نيز امير موحدى، يوسف بن مخلوف را و هر كه از موحدين با او باود، كشتند و اميرى از مرابطين را به نام الصحرا وى، بر حكومت شهر خود گماشتند.18 عبدالمؤمن با سپاه عظيمى، براى سركوبى سبته كرد،، قاضى عِياض براى مردم واسطه شد و مانع كشتار آنها گرديد و خشم عبدالمؤمن را فرو نشاند.19 بر اثر اين مسئله، عبدالمؤمن به قاضى عِياض دستور داد تا در مراكش سكونت يابد، در آن جا بود كه وى، در نهم جمادى الاخر سال 544 قمرى درگذشت.
در مورد مقام علمىِ قاضى عِياض، در منابع مطالب بسيارى آمده است به گونهاى كه مقام وى را چون مقام بخارى و ائمهى اربعه دانستهاند. ابن خلكان در اين مورد مىنويسد:
او امام حديث در عصرش بود و مردم با علوم او نحو، لغت، كلام عرب، ايام و انساب را مىشناختند.20
او، اهل سنت را بسيار بزرگ مىداشت و تعصب شديدى نسبت به مالكيان داشت. او عالمى عامل، خشوع كنندهاى متواضع و گويندهى حق بود، و در راه خدا از سرزنشِ سرزنش كنندگان نمىترسيد. وى جامع فنونِ عصر خويش و در فقه مالكى تبحر بسيار داشت.21
در عصر قاضى عياض، در اندلس دستور سوزاندن كتاب احياء علومالدين غزالى داده شد؛ قاضى عِياض به جهت توهمى كه نسبت به اين اثر داشت و چون نسبت به اهل سنت متعصب بود، حكم سوزاندن آن را داد.22
از جمله مسائلى كه در بسيارى از منابع، مورد توجه قرار گرفته بلاغت قاضى، در نظم و نثر است. اشعار بسيارى از وى نقل شده كه چند نمونه از آن ذكر مىشود. از جمله ابياتى كه در اكثر منابع نقل شده، يك رباعى است كه قاضى هنگام تكان خوردن كشتزار بر اثر وزش باد، سرود:
| انظر الى الزرع و خاماته | تحكى و قد وَلَّت امام الرياح |
| كتيبة خضراء مهزومة | شقائق النعمان فيها جراح23 |
در جاى ديگر نيز سروده:
| اعوذ بربى من شر ما | يخاف من الانس و الجنّة |
| و أسئله رحمة تقتضى | عوارف توصّل بالجنة |
هم چنين از سرودههاى اوست:
| اللّه يعلم انى منذلم أركُم | كطاير خانه ريش الجناحين |
| فلو قدرت ركبت الريح نحوكم | فان بعد كم عنى جناحين24 |
در منابع، اشعار بسيار ديگرى از قاضى عياض نقل شده است.25
وى در نثر نيز، تبحر داشته؛ ابن خطيب يكى از خطبههاى او را كه در كمال زيبايى بوده، نقل كرده است.26
با توجه به اين كه قاضى عياض، از برجستهترين دانشمندان علوم دينىِ عصر خويش بوده لذا آثارش درخور كمال اهميّت مىباشد؛ هم چنين تأثير مذهب مالكى در آثار وى كاملاً هويدا است. مشهورترين اثر او، الشفاء بتعريف حقوق المصطفى است. به قول ذهبى، اجل و اشرفِ تأليفات وى، همين كتاب الشفاء است.27
كتاب الشفاء كه به شيوهى كتابهاى شمائل النبى و دلائل النبوة، تأليف شده از اهميّت و شهرت بسيار، برخوردار است. شايد بتوان گفت كه حجم بسيارى از مطالب آن، نوعى تفسير آيات قرآن است كه در ارتباط با پيامبر اسلام صلىاللهعليهوآله نازل شده است.
در اين اثر، به صفات حضرت رسول اكرم صلىاللهعليهوآله و آن چه كه از حقوقِ او بر مسلمانان واجب است، پرداخته است. مؤلف در تمام قسمتهاى اين اثر، به آيات قرآن، احاديث نبوى ـ به ويژه آن چه در صحاح سته آمده ـ آراء مفسرين، محدثين و فقها استناد مىكند.
براى معرفى بيشتر اين اثر، به برخى از مهمترين مطالب كتاب، اشاره خواهيم كرد تا اهميّت اين كتاب بيشتر و بهتر شناخته شود.
قسمت نخست در بزرگداشت منزلت و جايگاه پيامبر اسلام صلىاللهعليهوآله توسط خداوند، از نظر قول و عمل مىباشد. اين قسمت، مفصلترين بخش كتاب و حدود نيمى از كتاب را در بر گرفته است؛ در آن، آياتى كه در مدح و ثناى پيامبر صلىاللهعليهوآله نازل شده با شرح و تفسير آن، و نيز آياتى كه در آن پيامبر از روى محبت و دوستى مورد خطاب قرار گرفته، آورده شده است. مؤلف در بحث زيبايى، به مواردى كه خداوند به جايگاه عظيم پيامبر صلىاللهعليهوآله قسم خورده، پرداخته است.
در باب دوم اين قسمت، ويژگىهاى اخلاقى و صفات ظاهرىِ پيامبر صلىاللهعليهوآله مطرح شده است. اين بخش از كتاب، به آثار شمائل النبى، شباهت بيشترى دارد و در آن، فصاحت و بلاغت، شرفِ نَسَب، نيكويى سرزمين و محل رشد، هم چنين بحثِ مفصّلى درباره زنان پيامبر، مطرح شده است، و در ادامه ويژگىهاى اخلاقى و ظاهرى پيامبر، مورد بحث قرار گرفته است.
در باب سوم، به اخبار صحيح و مشهورى كه در بزرگداشت جايگاه و آن چه كه مخصوص پيامبر صلىاللهعليهوآله است، پرداخته است. در اين بخش واقعهى اسراء، به طور مفصّل مورد بررسى قرار گرفته و به شبهههاى موجود در اين رابطه را پاسخ گفته است.
باب چهارم، به معجزاتى اختصاص دارد كه از پيامبر صلىاللهعليهوآله ديده شده است. در اين قسمت به مواردى برمىخوريم كه از نظر شيعه قابل پذيرش نيست.
در قسمت دوم، به حقوق پيامبر صلىاللهعليهوآله بر مردم پرداخته؛ كه از آن ميان، وجوب پيروى از پيامبر صلىاللهعليهوآله ، محبت به ايشان، بزرگداشت پيامبر، درود فرستادن بر پيامبر، زيارت قبر پيامبر از مهمترين مباحث اين قسمت است.
يكى از مهمترين موضوعات مورد توجهِ قاضى عِياض، مبحث عصمت حضرت رسول صلىاللهعليهوآله مىباشد كه در قسمت سوم مطرح شده است. قاضى در اين بحث، نظرات موافقين و مخالفين را آورده و خود با دلايلى محكم به اثبات عصمت پيامبر پرداخته است.
هم چنين در همين قسمت، به سهو و نسيانِ پيامبر اسلام صلىاللهعليهوآله از ديدگاه خود پرداخته و احاديثى كه نسيانِ پيامبر را در امور دنيوى ثابت مىكند، نقل مىنمايد. افعال دنيوى و احوال ايشان در ارتباط با امور دنيايى، مورد توجه قاضى عِياض قرار داشته است.
در قسمت آخر به اين مسأله پرداخته كه، حكم كسى كه پيامبر را سب كند، يا ارزش او را پايين بياورد، چيست؟ قاضى عِياض، آياتى را كه در مورد آزار حضرت رسول صلىاللهعليهوآله نازل شده، آورده و حكم چنين فردى را، قتل مىداند و دلايل چنين كيفرى را ذكر مىكند. وى در ادامهى اين قسمت، به موضوعاتِ مرتبط با حكم مرتد مىپردازد.
مهمترين منبع قاضى عِياض، در تأليف اين اثر، قرآن كريم و برخى از تفاسير، هم چون تفسير قرطبى و تفسير ابن كثير مىباشد و پس از آن دو، بيش از همه از سنن ابن ماجه، دار قطنى، ابوداود و صحاح سته، بهره برده است.
علاوه بر اين، از منابع تاريخى هم چون مغازى واقدى، سيره ابن هشام، طبقات الكبرى ابن سعد و كتابهايى چون السنن الكبير و شعب الايمان بيهقى، مستدرك حاكم، اتحاف السادة المتقين زبيدى، شرح معانى الاخبار طحاوى، شمائل النبى ترمذى، دلائل النبوه بيهقى، دلائل النبوه و حلية الاولياء حافظ ابونعيم اصفهانى، كنزالعمال و تاريخ بغداد خطيب بغدادى، تهذيب تاريخ دمشق و زادالمسير ابن جوزى استفاده كرده است.
با توجه به اهميّت اين اثر، شهرت آن در بيشتر مناطق جهانِ اسلام، پراكنده شد و مورد توجه بسيار دانشمندانِ مسلمان قرار گرفت و شرحها و خلاصهنويسىهاى متعددى از آن صورت گرفت. از جملهى بهترين اين شروح، كتاب مزيل الخفاء عن الفاظ الشفاء، تأليف علامه احمد بن محمد الشمنى (801 ـ 872 ق)است كه در شرح ضبطِ الفاظ مىباشد.28 هم چنين فردى به نام على بن عتيق هاشمى از اهالى غرناطه (668 ـ 744 ق) كتابى در بيان مقصود الشفاء تأليف كرد.29
حاجى خليفه، بيست و هفت شرح، تعليقيه و خلاصه بر اين اثر نام برده كه از جملهى اين آثار مىتوان به موارد زير اشاره كرد: محمد بن احمد الاسنوى شافعى (د 663 ق) آن را خلاصه كرده است. ابوعبداللّه محمد بن على بن ابى الشريف حسنى تلمسانى آن را با عنوان المنهل الاصفى فى شرح ماتمس الحاجة اليه من الفاظ الشفاء در دو مجلد شرح داده كه از بهترين شرحهاى اين كتاب مىباشد. سيوطى، احاديثِ الشفاء را جدا كرده و آن را به نام مناهل الصفا فى تخريج احاديث الشفاء ناميده است.30 هم چنين چند اثر ديگر از كتابهايى كه حاجى خليفه نام برده، باقى مانده كه آنها نيز در فهم بهتر مطالب الشفاء راهگشا مىباشد.
تقريبا تمامى منابع، از اين اثر با تمجيد بسيار ياد كردهاند؛ ذهبى اين اثر را نقد كرده و نوشته است:
اگر نبود آن چه كه از احاديث ابتكارى حاشيه زده، كار امام نقدى در فن حديث نداشت و خداوند او را بر حسن قصدش پاداش دهد و از كتاب الشفاء سود برد. در اين اثر از او تأويلات دور انواع متنوعى است. پيامبر اسلام صلىاللهعليهوآله بىنياز است از مدح به احاديث و آن چه كه از اخبار عموم رسيده است.
در پايان، ذهبى خوانندگان را سفارش به دلائل النبوة بيهقى مىكند.31
اين قضاوتِ ذهبى در مورد ضعف برخى احاديث، بىمورد نيست؛ چرا كه دانشمندان اهل سنت، توجه ويژهاى نسبت به احاديث داشته و در مواردى احاديث غير قابل قبولى را نيز پذيرفتهاند. اين مسأله نبايد باعث ناديده انگاشتن ساير مطالب آن گردد.
قاضى عياض به جهت تأليف اين اثر، مورد تمجيد بسيارى از دانشمندان قرار گرفته است. از جمله عبداللّه بن يوسف بن رضوان، مديحهاى در بيست بيت سروده كه مطلعش چنين است:
| سل بالعلى و سنى المعارف يبهر | هل زآنهاالا الائمة معشر32 |
هم چنين ابومحارب بن محمد بن محارب نيز، قاضى عِياض را در اثناى مقامش در وادى آش مدح كرده است:
| غدا سلس القياد فما يراض | و عمّ جميع لمّنه البياض |
| و أضحى القب لا تصبيه هند | و لا سلمى و لا الحدق المراض33 |
ابن زمرك نيز در مدحِ الشفاء سروده:
| و مسرى ركاب للصبا قد وَنَت به | نجائبُ سُحْبٍ للتراب نزوعها34 |
هم چنين محمد بن احمد بن محمد بن مزروق العجيسى، الشفا را شرح كرده و نيز در مورد آن سروده است:
| شفاء عياض للصدور شفاء | وليس بفضل قد حواه خفاءٌ |
| هديةٌ برٍ لم يكن لجزيلها | سوى الأجر و الذّكر الجميل كفاءٌ35 |
آثار ديگر قاضى عيان بيشتر در مورد موضوعات فقهى، حديثى، تاريخى و رجالى مىباشد. وى از نظر كثرت آثار نيز قابل توجه است؛ چنان كه ذهبى مىنويسد:
در طول اعصار، در سبته آثار كسى بيشتر از او نبوده است.36
برخى از آنها، كه از بهترين كتابها شمرده مىشوند. به طور كلى سى و يك اثر از وى ذكر شده؛ ابن خطيب، نوزده اثر و اسماعيل پاشا، بيست و دو اثر را ذكر كردهاند كه برخى از مهمترين آنها را معرفى مىنماييم.
مهمترين اثر در تراجم رجال مالكى، كتاب ترتيب المدارك و تقريب المسالك فى معرفة اعلام مذهب مالك مىباشد. اين اثر، از نوع آثار طبقات مىباشد و به مناطق جهان اسلام مىپردازد و بزرگان هر منطقه را مورد بررسى قرار مىدهد. مؤلف، در آغاز به شرح حال امام مالك پرداخته و از دوران رشد و تحصيل و جلوسش، براى تدريس و فتوى سخن رانده، هم چنين به انتشار مذهب مالكى در شرق و غرب جهان اسلام پرداخته است. اين اثر تنها يك معجم رجالى شمرده نمىشود، بلكه از مهمترين منابع تاريخ تمدن و اسلام است، با توجه به اهميّت آن، دانشمندان سدههاى بعد به اختصار آن همت گماشتند.
از آثار مهم حديثىِ قاضى عيِيان، كتاب مشارق الانوار على صحيح الآثار فى تفسير غريب حديث الموطأ و البخارى و المسلم مىباشد. مؤلف در اين كتاب به ضبط الفاظ و اسامى رجال و هم چنين آگاهى بر مواضع اوهام توجه داشته است.37 در مدح اين اثر چنين سردهاند:
| مشارق الانوار تبّدت بسبته | و من عجب كون المشارق بالمغرب38 |
از ديگر آثار حديثىِ عِياض، كتاب اكمال المعلم بفوائد كتاب مسلم است. اين اثر كامل كنندهى كتاب المعلم تأليف مازرى39 (د 536 ق) است كه در شرح صحيحِ مسلم نوشته شده؛40 و مشتمل بر زبدهاى از دانش حديث و چندين قسمت از فصول فقه است.41 مصححِ اين كتاب، در مقدمه ويژگىها و امتيازات آن نسبت به صحيح مسلم را شمرده است.42
قاضى عِياض، در موضوعات تاريخى نيز چند اثر مهم تأليف كرده از جمله كتاب جامع التواريخ (التواريخ) مىباشد و به قول ذهبى، فزونترينِ تمامِ آثارش مىباشد كه در آن، اخبار ملوك اندلس و مغرب را گردآورى نموده و همهى جوانب اخبار سبته و علماى آن را بررسى كرده است.43 متأسفانه از اين اثر چيزى باقى نمانده است.
از ديگر آثارِ تاريخى وى، كتاب تاريخ الكبير است كه هفت جلد بزرگ بوده و در آن برترىاش آشكار مىشود.44 او هم چنين كتاب الفنون السته فى اخبار سبته را در مورد شهر سبته نوشت و ابن خطيب، اين اثر را از جمله منابع خويش بر شمرده است.45
از ديگر كتب وى اخبار القرطبيين، در مورد علماى قرطبه و كتاب الغنيه است كه آن را در ذكر استادانش تصنيف كرد. ساير آثار وى، بيشتر به موضوعات فقهى و حديثى مربوط مىشود كه براى اطلاع از نام آنها، بايد به منابع ياد شده مراجعه شود.
بنابر قول مشهور، قاضى عِياض در شب جمعه، نهم جمادى الآخرِ سال 544 قمرى، در مراكش درگذشت و در سال 712 قمرى محل قبر او در اغمات پيدا و قبهاى بر آن ساخته شد.
در برخى منابع، اخبارى مبنى بر قتل وى نقل شده؛ چنان كه ذهبى معتقد است او با نيزه كشته شده است، زيرا عصمت ابن تومرت را انكار كرد.46 هم چنين گفته شده به جهت انكارى كه وى، نسبت به دعوت غزالى و كتاب احياء علومالدين داشته به قتل رسيد.47
در منابعِ نزديك به عصر مؤلف، اخبارى از قتل وى نيامده و احتمالاً، مطالب مربوط به كشته شدن وى، از ساختههاى منابع سدههاى بعد است.
1. دكتراى تاريخ و تمدن ملل اسلامى.
2. يحصبى؛ منسوب به يحصب بن مالك قبيلهاى از حمير.
3. سبته؛ شهر مشهورى در مغرب.
4. ابوزكريا محىالدين، النووى، تهذيب الاسماء و اللغات، ج 2، ص 357.
5. ابن بشكوال، الصله، ج 2، ص 660.
6. ابو عبداللّه، ابن ابار، المعجم فى اصحاب القاضى الامام ابوعلى الصدفى، ص 294؛ ابن تغرى بردى، النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهرة، ج 5، ص 285.
7. لسانالدين، ابن خطيب، الاحاطه فى اخبار غرناطه، ج 4، ص 222 ـ 223؛ مقرى، أزهار الرياض فى اخبار عياض، ج 3، ص 7.
8. مقرى، همان، ج 3، ص 62.
9. همان، ج 3، ص 151.
10. ابن خطيب، همان، ج 4، ص 223 ـ 224؛ الضبى، بغية الملتمس، ج 2، ص 572؛ ذهبى، سير اعلام النبلاء، ج 20، ص 212.
11. مقرى، همان، ج 3، ص 162 ـ 167.
12. همان، ج 3، ص 281 ـ 282.
13. ابن ابار، همان، ص 295.
14. تاشفين بن على بن يوسف بن تاشفين از فرمانروايان مرابطين از 522 ـ 532 قمرى، امارت اندلس را بر عهده داشت. وى بارها به نبرد مسيحيانِ شمال رفته بود.
15. مقرى، همان، ج 3، ص 10؛ قاضى عِياض، مقدمهى ترتيب المدارك، ص 19.
16. عبدالمؤمن، از اصحاب بزرگ محمد بن تومرت، رهبر موحدين و جانشين و وارث ابن تومرت بود، وى موحدين را به پيروزىهاى درخشانى رساند و بساط مرابطين را از مغرب و اندلس برچيد.
17. ابن خلدون، تاريخ ابن خلدون، ج 6، ص 307.
18. محمد بن عبداللّه، عنان، تاريخ دولت اسلام در اندلس، ج 3، ص 277.
19. ابن خطيب، ج 4، ص 223؛ قاضى عياض، همان، ص 22 ـ 23.
20. ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 3، ص 483.
21. قاضى عِياض، مقدمهى الشفا، ص 9.
22. ابن عماد حنبلى، شذرات الذهب، ج 4، ص 139.
23. ابن ابار، تحفة القادم، ص 118؛ ذهبى، همان، ج 20، ص 216؛ ذهبى، تذكرة الحفاظ، ص 98؛ ابن خلكان، همان، ج 3، ص 484؛ ابن تغرى بردى، همان، ج 5، ص 286.
24. ابن خطيب، همان، ج 4، ص 225؛ ابن كثير، البداية و النهاية، ج 8، ص 368؛ يافعى، مرآةالجنان، ج 3، ص 216؛ ابن عماد حنبلى، همان، ج 4، ص 138.
25. مقرى، نفخ الطيب، ج 2، ص 52 ـ 53، 71.
26. ابن خطيب، همان، ج 4، ص 226 ـ 228.
27. ذهبى، سير اعلام النبلاء، ج 20، ص 216.
28. قاضى عِياض، مقدمه الشفا، ص 11.
29. ابن خطيب، همان، ج 4، ص 200.
30. حاجى خليفه، كشف الظنون، ج 2، ص 1052.
31. ذهبى، سير اعلام النبلاء، ج 20، ص 216.
32. ابن خطيب، همان، ج 3، ص 449 ـ 450.
33. ابن ابار، المنتخب من كتاب تحفة القادم، ص 85؛ ابن ابار، تحفة القادم، ص 44.
34. مقرى، همان، ج 9، ص 17.
35. ابن خطيب، همان، ج 3، ص 127.
36. ذهبى، تاريخ الاسلام ذيل حوادث و وفيات سال 544 قمرى، ص 200.
37. ذهبى، سير اعلام النبلاء، ج 20، ص 214.
38. ابن ابار، المعجم فى اصحاب الامام ابوعلى الصدفى، ص 296؛ ابن خطيب، همان، ج 4، ص 228.
39. مازر، سرزمين كوچكى در سيسيل است.
40. ابن خلكان، همان، ج 4، ص 285.
41. ابن خلدون، همان، ج 1، ص 560.
42. ر. ك: شرح صحيح مسلم قاضى عياض المسمى اكمال المعلم بفوائد مسلم، ص 24 ـ 35.
43. ذهبى، تاريخ الاسلام ذيل حوادث و وفيات سال 544 قمرى، ص 200، ذهبى، تذكرة الحفاظ، ج 4، ص 97.
44. مقرى، همان، ج 1، ص 23.
45. ابن خطيب، همان، ج 1، ص 83.
46. ذهبى، سير اعلام النبلاء، ج 20، ص 217.
47. قاضى عِياض، مقدمهى ترتيب المدارك، ص 22.
ـ ابن ابار، ابوعلى حسين بن محمد، المعجم فى اصحاب قاضى الصدفى، تصحيح ابراهيم الابيارى (قاهره، دارالكتب المصرى، 1410 ق / 1989 م).
ـ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، تحفة القادم، تصحيح احسان عباس (بيروت، دارالغرب الاسلامى، 1406 ق/1986م).
ـ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، المنتخب من كتاب تحفة القادم، تصحيح ابراهيم الابيارى (قاهره، دار الكتب المصرى، 1410ق/1989م)
ـ ابن بشكوال، الصله، تصحيح ابراهيم الابيارى (قاهره، دارالكتاب المصرى، 1410ق/1989م).
ـ ابن تغرى بردى، النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهرة (مصر، دارالكتب، بىتا).
ـ ابن خطيب، لسانالدين، الاحاطه فى اخبار غرناطه، تصحيح محمد عبداللّه عنان (قاهره، مكتبة الخانجى، 2001م).
ـ ابن خلدون، عبدالرحمن، تاريخ ابن خلدون، تصحيح سهيل زكار و خليل شحاده (بيروت، دارالكفر 1401ق/1981م).
ـ ابن خلكان، شمسالدين احمد بن محمد بن ابىبكر، وفيات الاعيان و انباء انباء الزمان، تصحيح احسان عباس (قم، منشورات الشريف الرضى، 1364 ش).
ـ ابن عماد حنبلى، ابوالفلاح عبدالحى، شذرات الذهب فى اخبار من ذهب، تصحيح محمود الارنوؤط (بيروت، دار ابن كثير، 1410ق/1989م).
ـ ابن كثير، البداية و النهاية، تصحيح يوسف شيخ محمدالبقاعى (بيروت، دارالفكر، 1418ق/1998م).
ـ حاجى خليفه، كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون (بيروت، دارالكتب العلميه، 1413ق/1992م).
ـ ذهبى، شمسالدين ابوعبداللّه، سير اعلام النبلاء، تصحيح شعيب الارنؤوط و محمد نعيم العرقسوقى (بيروت، مؤسسهالرساله، 1406ق/1986م).
ـ ــــــــــــــــــــــــــــــ ، تذكرة الحفاظ، سربى حيدرآباد.
ـ ــــــــــــــــــــــــــــــ ، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير والاعلام، تصحيح عمر عبدالسلام تدمرى (بيروت، دارالكتب العربى، 1417ق/1997م).
ـ زركلى، الأعلام قاموس تراجم لأشهرالرجال و النساء من العرب و المستعربين و المستشرقين (بيروت، دارالعلم الملايين، 1984م).
ـ الضبى، احمد بن يحيحى، بغية الملتمس فى تاريخ رجال اهل الاندلس، تصحيح ابراهيم الابيارى (قاهره، دارالكتاب المصرى، 1410ق/1989م).
ـ عنان، محمد عبداللّه، تاريخ دولت اسلامى در اندلس، ترجمه عبدالمحمد آيتى (تهران، كيهان، 1369).
ـ قاضى عِياض بن موسى بن عِياض، ترتيب المدارك و تقريب المسالك لمعرفة اعلام مذهب مالك، تصحيح احمد بكير محمود (بيروت، منشورات دار مكتبةالحياة).
ـ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، شرح صحيح مسلم للقاضى عِياض المسمى اكمال المعلم بفوائد مسلم، تصحيح يحيى اسماعيل (بيروت، دارالوفاء، 1419ق/1998م).
ـ كتبى، محمد بن شاكر، فوات الوفيات و الذيل عليها، تصحيح احسان عباس (بيروت، دارالصادر).
ـ مقرى تلمسانى، احمد بن محمد، نفح الطيب من غصن الاندلس الرطيب و ذكر وزيرها لسانالدين بن خطيب (بيروت، دارالفكر للطباعة و النشر و التوزيع، 1419ق/1998م).
ـ ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، ازهار الرياض فى اخبار عِياض، تصحيح مصطفى السقا و ابراهيم الابيارى و عبدالحفيظ شبلى (قاهره، مطبعة لجنة التأليف و الترجمه و النشر، 1385ق/1939م)
ـ النووى، ابوبكر محىالدين بن شريف، تهذيب الاسماء و اللغات (بيروت، دارالفكر، 1416ق/1996م).
ـ يافعى يمنى مكى، مراةالجنان و عبرة اليقظان فى معرفة ما يعتبر من حوادث الزمان، حواشى خليل المنصور (بيروت، دارالكتب العلميه، 1417ق/1997م).