کتابشناسی و
فهرست نگاری ، در مجموعه آثار مدون فرهنگ اسلامی ،از دیرینه بسیار
کهنی برخورداراست . عالمان بسیاری ، آثار پیشینیان را به انگیزه های
گوناگون فهرست می کردند و در مجموعه هائی به نسل ها و عصرها می سپردند.
مرحوم شیخ الطائفه ، در مقدمه اثر گرانقدر خود،[ الفهرست] درانگیزه
نگارش و تدوین آن چنین می نویسد:
چون به فهرستهای مشایخ م، که کتابها و تصانیف عالمان شیعه را
فهرست کرده بودند، نگریستم هیچکدام را کامل و شامل نیافتم ، چرا که
برخی از آنان تنها آنچه را روایت می کردند فهرست می کردند و برخی دیگر
آنچه را در کتابخانه های خود داشتند ثبت و ضبط می کردند. بجزابوالحسن
احمد بن الحسین ( ابن الغضائری که دو کتاب پرداخت : یکی در نامهای
کتاب پرداخت : یکی در نامهای کتابها و مصنفات عالمانه شیعه و دیگر در
[یاد کرداصول] منقوله ازاصحاب . در هر دو کتاب ، در حد توان ، مقصود
ازاستیفاء کرده ،امااین دو کتاب استنساخ نشد واصل آنها نیز
بوسیله برخی از وارثان وی از میان رفت . بهرحال ، با تکرار واصرار
برخی از فاضلان ، برای نگارش کتابی جامع مصنفات و[ اصول] عالمان شیه ،
عزم را جزم کردم و آن را براساس حروف ترتیب دادم2 .
بدینسان ، روشن است که پیشتراز شیخ الطائفه[ ره] نیز عالمانی
کتابها و آثار پیشینیان را فهرست می کردند و بااین عمل نیک از یکسو
تلاش گذشتگان راارج می نهادند، واز سوی دیگر، ضمن حفظ و حراست از
ماثرامت ، با فراهم ساختن مواد فرهنگی و میراثی ، پژوهندگان در تطور
دانشها و فرهنگ را یاری می رساندند.
بهرحال ، کتابشناسی و فهرست نگاری ، در ضمن تحولات فرهنگی چهره های
مختلفی یافت و در جریان نگارشهای فرهنگی شکلهای گونه گونی بخود گرفت3.
از میان انواع کتاب نامه ها و کتابشناسیه، می توان به
کتابنامه های موضوعی اشاره کرد، که اینگونه آثار، در پی آنند که
کتابها و نگاشته هائی را فراهم آورند و یادکنند که موضوعی واحد را به
بحث و بررسی گرفته اند. 4
کتابشناسی موضوعی ،اینک و در هنگام گستردگی ابعاد پژوهشها و وسعت
منابع و لزوم دستیابی به آثار مختلف در تحقیقات واشراف بر پژوهشهای
گونه گونه از دورترین روزگاران تا نوین ترین آنه، برای دستیابی به
یک ارزیابی درست ، بسیار ضروری است بویژه بویژه اگراین گونه فهرستها
از نگرشی توصیفی وارزیابی تحلیلی برخوردار باشند. دراین زمینه در
سالهای اخیر تلاشهای سودمندی انجام شده و آثار کارآمدی سامان یافته
است ،اما کافی نیست . چه بسیار لحظه ای و وقتها که محققان بر سر
دستیابی به منافع کار می گذارند و در نهایت نیز آن چنانکه شایسته است
به مطلوب دست نمی یازند. چه بسیار پژوهشها و کاوشها که سامان
می یابند و بخاطر عدم دستیابی محققان به منابع و مصادر مختلف با
کاستیها عرضه می شوند. بالاخره ، چه بسا آثار و کتاهائی که فراهم
می آید و بدانجهت که نگارندگان به منبعی شامل در آن موضوع دسترسی
نداشتند واز تمام آثار نگاشته شده در آن زمینه آگاه نبودند تکراری
می شود بر مکررات والااتلاف وقتها و ضایع شدن عمرها.اینها و جز
اینها باعث می شود که کسانی به تدوین و عرضه موضوعی همت گمارند. لازم
است که درابعادی وسیعتر، موسساتی باامکانات گسترده و بکار گرفتن
نیروهای شایسته و با حوصله و تتبعی در خورد، به گردآوری منابع ، دست
یازند واطلاع رسانی به پژوهشگران را وجهه همت خویش سازند. بهرحال ،
از جمله کتابشناسی های موضوعی ،اثر گرانقدر و سدمند کتابشناس بزرگ ،
علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی ،است با عنوان[ مصفی المقال فی مصف علم
الرجال] .
[ مصفی المقال] ، مورد توجه عالمان و محققان بسیاری واقع
شده و رجالیان و پژوهشگران بزرگی چونان : مرحوم علامه حاج شیخ عبدالله
مامقانی ، به آن بدیده تحسین نگریسته اند. اینک این کتاب ، به عنوان
یکی از منابع مهم شرح حال نگاری و کتابشناسی مشهوراست .
مولف بزرگوار،این کتاب را براساس نامهای مولفان ترتیب داده
است ، بدین سان که پس از یاد کردافراد واشاره ای به شرح حال آنه،
کتاب یا کتابهای آنان را در شرح حال نگاری می آورد بااشاره ای گذرا به
محتوای آنها. نکته دیگراین که علامه تهرانی از عنوان[ علم الرجال]
مفهوم وسیعی را مراد کرده است . وی در پایان مقدمه کوتاه خود
می نویسد:
[مراد مااز مصنفان در[ رجال] ، تنها کسانی که در شرح حال راویان و
اصحاب امامان[ ع] ، کتابی مستقل نگاشته اند نیست ، گواین که این معنا
روشنترین مصادق این عنوان و متبادر به اذهان است . مقصود ماازاین
عنوان هر آن کسی است که در هر موضوعی با هر عنوان کتابی نگاشته و در
آن شرح حال عده ای از راویان احادیث و خدمتگذاران احکام را آورده
است . بگونه ای که توان گفت او بااین کار، یاد آنان را زنده کرده و
گزارشهائی به اجمال یا تفصیل از زندگانی آنان بدست داده است . فرق
نمی کند که آنان که شرح حالشان آمده است از صحابه باشند یا تابعان و
یا عالمان ، حکیمان ، حافظان ، قاریان و شاعرانی که پس از عصر غیبت
بوده اند]. 6
بدینسان[ مصفی المقال] کتابشناسی شرح حال نگاری در شیعه است ، با
مفهوم وسیع یاد شده . ترتیب وتکمیل[ مصفی المقال
[بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی] در آغاز تاسیس و شروع به پژوهشهای
علمی ، در بخش رجال ، به ترتیب و تنظیم[ مصلی المقال] براساس کتابها
پرداخت . بدینسان فهرستی فراهم آمداز مجموعه های شرح حال نگاری که
عالمان شیعه به نگارش آنها همت گماشته اند. آنچه در[ مصفی المقال]
آمده است ،اولا تمام آثار نگاشته شده دراین موضوع را در بر
نمی گیرد، مرحوم علامه تهرانی خود دراین زمینه فرموده اند:
[ این کتاب ثمره ، نیم قرن تلاش قرن اخیراست ، که در ضمن یادداشتهای
گسترده من در تالیف الذریعه فراهم آمده است . بااین همه اعتراف
می کنم به مطلوب نرسیده ام به بسیاری از نگاشته ها دست نیافته ام و
استقصاء تام نکرده ام]. 6
و ثانیااطلاعات ارائه شده درباره کتابها و مولفان و مصنفان
آنها نیز کامل نیست . آنچه دراین پژوهش تدارک خواهد شداز یکسو
تکمیل عناوین و آثاراست ، واز دیگر سوی تتمیم اطلاعات مربوط به
کتابها و مولفان ، بدینگونه :
1. دراین تحقیق ،ابتداءاطلاعات ارائه شده در[ مصفی المقال]
درباره کتاب می آید، و آنگاه آگاهیهای مربوط به آن ، با تکیه بر
منابع کتابشناسیها و شرح حال نگاریها. در صورت موجود بودن کتاب ، با
بررسی وارزیابی مستقیم کتاب ،اطلاعات تکمیل می شود و کتاب بگونه ای
فشرده ،اما گویا توصیف و در نهایت منابع کتابشناسی آن ارائه می گردد.
2. شرح حال کوتاه از مولف و یادکردی گذرااز چگونگیهای زندگانی وی
و آثارش ارائه می شود و در حد توان منابع شرح حال وی عرضه می گردد.
3. در ضمن پژوهش در منابع و مصادر مختلف و بازنگری فهرستها و
کتابشناسیها و شرح نگاریه، برای تکمیل و تتمیم متن[ مصفی المقال] ،
کتابهائی که در آن یاد نشده اند فیش می شود تا دراستدراکی وسیع ، تمام
آثار نگاشته شده دراین زمینه ، به شیوه یاد شده تدوین و عرضه شود،
و بدینسان بتوفیق خداوند، کتاب شناسی توصیفی و تا حدودی کتاب شناختی
تحلیلی شرح حال نگاری شیعه ، تدوین باید. بخش عظیمی از کار پژوهش و
تدوین این کتاب در[ بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی] - شیعه قم - سامان
یافته وامیداست که مراحل باقی مانده کار تدوین آن نیز،انجام شود
و کتاب در آینده ای نه چندان دور، برای بهره وری محققان عرضه شود. :
با پژوهشگران و محققان[ غررالحکم و دررالکم] مجموعه ای
است از کلمات قصار و حکمتهای گهربار حضرت علی[ ع] ، که شامل حدود
12000 هزار سخن کوتاه است .این اثر،از مجموعه های بسیارارزشمند و
کارآمد فرهنگ تشیع است . عالمان بسیاری بدان توجه کرده اند و محققان و
محدثانی نقل و روایت آن رااز مولف و جامع آن اجازه گرفته اند. 7
محروم علامه سیدمحمدباقر خوانساری ،[ صاحب روضات] ، در ضمن شرح حال
مولف می نویسد:
[ اما کتاب غررالحکم براساس حروف الفباء ترتیب یافته است . مولف بر
آن بوده است که کلمات منسوب به امیرالمومنینی علی[ ع] را که گواه
صدور نها بلحاظ علو مضمون ، فصاحت بیان و بلاغت کلام و ژرفائی محتوی
آنها همراهشان هست فراهم آورد. کتاب آمدی اثری است سترگ ، ولی بااین
همه اینها بجز[ صدرکلمه جاحظ] و هزار روایتی است که ابن ابی الحدید
در پایان شرح خود آورده است]. 8
مولف بزرگوار آن نیز در مقدمه خود نوشته اند:
[آنچه مرا به فراهم آوردن این کتاب برانگیخت ،افتخاری است که
ابوعثما نجاحظ در جمع آوری[ صد کلمه] بدان دست یافت ، ولی موجب بسی
شگفتی است که این مرد بااین که علامه روزگار خود بوده و در دانش و
بینش یگانه عصر خویش به شمار می آمد و به سرچشمه های کلمات و گفتارهای
امام[ ع] بر وی پوشیده مانده واز آن همه سخنان بیشمار به اندکی
بسنده کرده است . من بااین که خود را شایسته این میدان نمی دانم ،
گفتار آن حضرت اندکی از بسیار را جمع کردم و آنها را براساس حروف
الفباء مرتب ساختم واساتید کلمات را برای اختصارافکندم و آخر
کلمات را بخاطر تمایل ذوقها به سجع ، مسجع قرار دادم و آن را
[ غررالحکم و در رالکلم] نامیدم]. 9
بدینسان ، تمام کلمات مندرج در
[ غررالحکم] بدون سنداست ،اما بااین همه بزرگان و محدثان به آن
اعتماد کرده و آن را در تدوین مجامع حدیثی از منابع و مصادر خویش
برگزیده اند.
[ غررالحکم] ، چنانکه یاد کردیم مورد توجه عالمان و محققان بوده
است ،ازاین روی برخی از عالمان به آن شرح نوشته و برخی آن را ترجمه
کرده اند 10 . فقید پژوهش و تحقیق ، مرحوم محدث ارموی ، ضمن تصحیح
دقیق شرح مرحوم آیه الله جمال الدین محمد خوانساری و نگارش مقدمه ای
مفصل و سودمند و نشر آن در 6 جلد، در یک جلد مستقل مجموعه روایتهای
آن را براساس موضوعات طبقه بندی کرده و براساس حروف الفباء ترتیب
داده ،از باب[ ابل[ آغز کرده و به باب[ یوم] پایان داده است . برخی
از عناوین گسترده مثل : [ الله] ،[ ذکر] و ... را به عناوین ریزتر
تجزیه کرده است .اما آنچه اینک در پی معرفی آن هستیم تلاشی است دیگر
در موضوع بندی ، معجم نگاری و ترجمه مجفد[ غررالحکم] ، تا دامنه
بهره رسانی آن بگسترد واین جویبار زلال علوی تشنگان معارف دلنواز آن
امام بزرگوار را سودمندترافتد . 1. تصنیف الغرر
آنچه اینک و با عنوان یاد شده مراحل پایانی
تحقیق و پژوهش را می گذارند و بزودی انتسار خواهد یافت ، رده بندی
دقیق و گسترده مجموعه روایات[ غررالحکم] است . دراین این موضوع
بندی ، روایات ابتداء به شش عنوان کلی تقسیم شده اند: عقائد،اخلاق ،
سیاست ،اقتصاد، عبادت و مسائل اجتماعی . آنگاه هر کدام ازاین عناوین
کلی درابواب و فصول متعددی تفصیل یافته اند، بدینسان دامنه
بهره رسانی کتاب ، گسترش یافته است و جستجوگران معارف علوی ، به سهولت
می توانند مقصود خود را در دهها موضوع از موضوعات فرهنگ اسلامی در آن
بیابند
در عنوان بندی کلی موضوعات ، جنبه های غالبی آنها درنظر گرفته شده
است ، مثلا :[ احسان] در زیر عنوان[ اخلاق اقتصادی] آمده است ، که به
نظر محققان بااین عنوان هماهنگ تراست تا عناوین[ اجتماعی واخلاقی] .
متن روایات ، براساس چاپ مرحوم محدث ارموی تنظیم شده و برای اطمینان
بیشتر با نسخه چاپ نجف نیز مقابله شده است . تمام روایات ، به شرح
مرحوم آقا جمال خوانساری ارجاع داده شده است ، تا خواننده از شرح وی
نیز بهره گیرد. هیچ روایتی تقطیع نشده است تا جستجوگران را منبع
مستقل و کارآمد باشد . 2.معجم الفاظ الغرر
محققان ، پس از سامان دادن کار تنویع و تصنیف[ غررالحکم] ، به تهیه
و تنظیم واژه ای آن همت گماشته اند.این معجم ، بسان معجم واژه ای ، جامع
و شامل تمام الفاظ روایتها خواهد بود و براساس موادالفاظ شکل
خواهد گرفت . کار فیش برداری[ معجم] نیز روی به فرجام است وامیداست
پس از چاپ نشر معجم موضوعی ، با فاصله کوتاه آنهم نشر یابد. . 3. ترجمه غررالحکم
سومین تلاش محققان ، پیرامون[ غررالحکم] ، ترجمه گویا واستوار آن
است . غررالحکم تاکنون نیز ترجمه هائی داشته است . ترجمه مرحوم آقا
جمال خوانساری ، با نثر کهنی که دارد،اینک از دشواری و نارسائی ادبی
و برخورداراست و ترجمه با ترجمه های دیگر آن نیز متاسفانه نا
استوار و مغلوط است .
دراین ترجمه سعی شده است ، ضمن دقت در ترجمه کلمه به کلمه روایات ،
نثر آن نیزاز شیوائی واستواری امروزین برخوردار باشد.
امیداست باانتشار تصنیف معجم و ترجمه[ غررالحکم] این کتاب
گرانقدر بیش از پیش مورداستفاده قرار گیرد و جستجوگران معارف
دریاوار علوی را سودمندافتد.
پاورقی ها:
1. الذریعه، ج 16.374400، در ضمن یاد کرد فهرستهاازاینگونه
آثار نیز یاد شده است . و نیز ر.ک به : فهرست نسخه های خطی دانشگاه
تهران، ج 3، مقدمه .
2. الفهرست، چاپ نجف /01
3. برای آگاهی ازانواع کتابنامه ر.ک :[ یادنامه علامه امینی] ،
مقاله کتابشناسی .319 و برای آگاهی از فهرستها و کتابشناسیه،از
جمله ر.ک :[ نگرشی جامع بر جهان کتابشناسی های ایران] ، غلامحسین
تسبیحی[ کتابشناسی کتابشناسیها]، مرکزاسناد و مدارک علمی[ فهارس
المخطوت العربیه فی العالم] ، کورکیس عواد[ تاریخ نگارشهای عربی] ،
ج 1، (کتابخانه ها و مجموعه های نسخه های خطی عربی در جهان ) فواد
سرگین ، ترجمه چنگیز پهلوان
4.درباب کتابنامه های موضوعی بعنوان نمونه می توان از مجموعه های ذیل
یاد کرد:
[گزیده کتابشناسی توصیفی اسلامی] ، غلامرضا فدائی[ کتابشناسی موضوعی
ایران از ... تا1354 ]، ج 1، شامل : کلیات ، آثار عمومی ، فسلفه ، حسین
بنی آدم ،[ کتابنامه حضرت محمد]، مهری دالائی ،[ شناسائی منابع و ماخذ
تاریخ ایران] ، عزیزالله بیات ، [کتابشناسی منتخب فلاسفه اسلامی] ، مرکز
اسناد و مدارک علمی ، [کتابشناسی رودکی] ، مرکزو مدارک علمی ، دراین
دو کتاب افزون بر کتابهای مقالات این موضوع ها نیز فهرست شده اند..
[معجم ماالف عن رسول الله] ، صلاح الدین المنجد ،[فهرست موضوعی مقالات
درباره فلسطین] ، سیدرسول موسوی ،[ مدخل تاریخ شرق اسلامی] ، ژان
سواژه ، ترجمه نوش آفرین انصاری (محقق ) و ... آنچه یاد شد و بسیاری از
آنچه یاد نشد، غالبا به یاد کرد عناوین کتابها و ویژگیهای
کتابشناسی بسنده کرده اند واز توصیف و تحلیل و نقد تهی هستند. گو
اینکه در همین حد نیز درایران کارهای زیادی سامان نیافته است ،اما
ضرورت کتابشناسیهای توصیفی و کتابشناختی تحلیلی بسیار محسوس است .
5.مصفی المقال .ه.
6. همان مدرک .
7.مستدرک الوسائل، ج 3.491.
8.روضات الجنات، ج ..
9. غررالحکم ،مقدمه .
10.شرح غررالحکم، ج 1، مقدمه مرحوم محدث ارموی /05 |