گنجینه معارف

بازخورد دستاوردهای اخلاقی انقلاب اسلامی ایران در جوامع اسلامی با تاکید بر بیانیه گام دوم انقلاب

مقام معظم رهبری در بیانیه گام دوم دستاوردهای انقلاب اسلامی را مطرح کرده اند. آنچه بیش از همه در این بیانیه قابل تحلیل و بررسی است عنصر اخلاق و معنویت است. این تحلیل به دوگونه است. نخست ارزیابی اخلاقی وضعیت موجود انقلاب اسلامی تا ٤٠ سالگی است که ایشان ضمن توجه به ثمرات و دستاوردهای اخلاقی انقلاب به آسیب شناسی اخلاقی آن یز پرداخته و رهنمودهایی را ارائه فرموده اند. دوم. توجه به وضعیت مطلوب و پیشروی انقلاب و نظام اسلامی است. در این مقاله با توجه به دستاوردهای چهل ساله انقلاب اسلامی و انعکاس آن در جهان اسلام با تاکید برآموزه های اخلاقی «بیداری، استقامت، عدالت گستری و امید» تا یرات آن بر شکل گیری محور مقاومت که نتیجه خودباوری ملت ها در برابر نظام سلطه است بررسی خواهد شد. بررسی ها نشان می دهد ظهور اخلاقی انقلاب در این دوران زمینه بازخوانی مجدد تمدن اصیل اسلامی و زنده شدن شعارها و اصول اخلاقی و در نهایت مواجهه آزاد منشانه و عزت مدارانه با استبداد و سطه گران را داشته و منجر به شکل گیری نقطه عطفی در تاریخ معاصر شده است.

منبع : فصلنامه پژوهش های انقلاب اسلامی، زمستان 1400، شماره 39 , فلاح، محمد جواد , دانشیار دانشگاه معارف اسلامی قم تعداد بازدید : 77     تاریخ درج : 1402/11/18    

بیان مسئله

انقلاب از مهم ترین عناصر معرف تمدن ها و فرهنگ اخلاق است. انقلاب اسلامی ایران را می توان باشاخصه ها و مولفه های اخلاقی چون عدالت گستری، حق طلبی، دفاع از مظلوم، امیدبخشی و شناخت افزایی به جوامع، از دیگر انقلاب ها متمایز ساخت؛ البته نه اینکه دیگر انقلاب ها در موارد گفته شده آرمان هایی نداشته اند؛ بلکه نوع ایدئولوژی و مبانی فکری و اعتقادی که انقلاب اسلامی به پشتوانه آن شکل گرفت صورت و سیرت این آرمان ها و اهداف اخلاقی را نسبت به دیگر انقلاب ها متفاوت می کند؛ انقلاب اسلامی از یک سو سبب رویکرد به دین، رشد گرایش های معنوی و تضعیف اندیشه مادیگرایان شد و از سوی دیگر، الگوی مبارزاتی مردم تحت ستم در نقاط مختلف جهان گردید و به ملت های دربند جهان آموخت که چگونه خود را از زیر سلطه و نفوذ بیگانگان نجات دهند.

این چنین تاثیر دگرگون کننده ای از دید متفکران غربی پوشیده نمانده است برژینسکی از نظریه پردازان آمریکائی میگوید: «تجدید حیات اسلام بنیادگرا در سراسر منطقه با سقوط شاه و تشنجات ناشی از ایران یک مخاطره مستمر برای منافع ما در منطقه ای که حیات جهان غرب کاملا به آن وابسته است ایجاد کرده است بنیادگرایی اسلامی پدیده ای که به طور عمده در گزارش ها و بررسیها اطلاعاتی ما به آن بیتوجهی شده است امروزه آشکارا نظم و ثبات موجود را تهدید میکند»(داودی، ١٣٦٨: ص ٧٠) از سویی الکساندر هیگ، وزیر دفاع اسبق آمریکا اذعان می دارد:«به نظر من خطرناکتر و مهم تر از این مشکلات بین المللی عواقب گسترش بنیادگرایی اسلامی است که در ایران پا گرفته و اکنون عراق و رژیم های عرب میانه رو را در منطقه تهدید میکند،اگر این از کنترل خارج شود منافع ابرقدرت ها را به خطرناکترین وجه به مخاطره خواهد انداخت.»(روزنامه اطلاعات، ٦١/١٢/١)

در واقع بزرگ ترین دستاورد انقلاب، درس آزادی و آزاداندیشی برای مردم تحت سلطه در سراسر جهان بوده است. (ملکوتیان، ١٣٨٤:ص ٢١٣) این دستاوردهای اخلاقی در حوزه سیاسی و اجتماعی را می توان به عنوان اهداف عالی انقلاب اسلامی یاد کرد. این اهداف متعالی در دیدگاه رهبران انقلاب منعکس شده است. برخی پژوهندگان برخی از این اهداف را از دیدگاه مقام معظم رهبری بررسی نموده اند: عدالت خواهی، تربیت و تزکیه انسان و در نتیجه جامعه سازی بر مبنای آن، تشکیل نظام توحیدی و تلاش برای دستیابی به سعادت دنیوی و اخروی، دستیابی به حیات طیبه، برخورداری از رفاه، امنیت، دانش، عزت سیاسی، استقلال اقتصادی و رونق تجاری، حاکمیت اسلام و قرآن در زندگی بشر،تکریم انسان و نفی فقر و فساد و تبعیض و در نتیجه احساس خوشبختی و سعادت و باز گرداندن عزت اسلامی به مسلمانان از جمله اهدافی است که در کلام و اندیشه مقام معظم رهبری منعکس شده است. (شفیعی،١٣٨٥: شماره ٧، ص ٢٥)

آنچنان که مشهود است بسیاری از این اهداف مبتنی بر اصول اخلاقی است که می توان آن را از دستاوردهای انقلاب اسلامی در سطح جهانی دانست که مهمترین آنها عنصر آزادی و عزت نفس است؛ این آزادی و عدم سلطه پذیری ماهیتی اخلاقی دارد که برخاسته از یک روحیه و خصلت درونی است. بر اساس مبانی عالیه انقلاب اسلامی چنین روحیه ای ریشه در اسلام ناب دارد. برخی پژوهندگان غربی انتقال چنین روحیه ای را از انقلاب اسلامی به سایر کشورها گزارش کرده اند؛ پروفسور جیمز بل، محقق آمریکای در فصلنامه مسایل خارجی وزارت خارجه آمریکا در این خصوص میگوید: «موجی از هیجان توده ای، اسلام را فراگرفته است، از یوگسلاوی و مراکش تا اندونزی و مالزی و فیلیپین در شرق، این اسلام نوظهور که به لحاظ ایدئولوژیک منسجم است. در انقلاب ١٩٧٩ ایران، در اشغال مسجد الحرام در مکه، ترور انور سادات در نوامبر ١٩٨١، در مقاومت لبنان و... انعکاس یافت. این نیروی توده ای که غالبا به عنوان اسلام بنیادگرا توصیف میشود از مرزهای جغرافیایی گذشته، ایدئولوژی سیاسی و رژیم های ملی را نیز فراگرفته است».( همان) اما پرسش اساسی آن است که کدام عنصر محرک چنین ارمغان جهانی را به ویژه در ملت های مسلمان و جهان اسلام به بار آورد وچنین رهاوردی را برای انقلابی نوپای اسلامی داشت؟ به دیگر بیان چگونه این انقلاب توانست در قلب و دل مظلومان اقصی نقاط جهان راه یابد؟

شاید بتوان پاسخ را در تاریخ صدر اسلام و نوع سلوک و شیوه رسولان الهی به ویژه پیامبر اکرم در تشکیل حکومت اسلامی دانست؛ جالب آنکه در آیه ٤ سوره قلم که پیامبر را به «خلق عظیم» ستایش نموده است برخی از مفسران ازجمله علامه طباطبایی خلق عظیم پیامبر را اخلاق اجتماعی پیامبر معنا کرده اند(طباطبایی،١٩٧٣:ج ١٩، ٣٦٩)[1] و موید این معنا را می توان آیاتی دانست که به پیامبر گوشزد می کنند که اگر تو چنین اخلاقی نمی داشتی همگان از اطراف تو پرا کنده می شدند. در آیه ١٥٩ آل عمران در خطاب به پیامبر آمده است: «فبما رحمۀ من الله لنت لهم * ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک». این آیه ضمن آنکه موید معنای «خلق عظیم» در بعد اجتماعی و سیاسی است نشان می دهد که نظام حکومتیاسلام، بر مبنای محبت و ارتباط تنگاتنگ با مردم است. این ویژگی که به عنوان پایه و مایه تشکیل حکومت اسلامی در زمان پیامبر اکرم است را می توان درانقلاب اسلامی ایران نیز جستجو نمود و تاثیر آن را بر کشورهای جهان به ویژه کشورهای مسلمان ملاحظه نمود؛ بر اساس چنین ویژگی اخلاقی، انقلاب اسلامی با همه مظلومان و حق طلبان پیوند خورد که تاثیرات آن از کشورهای منطقه تا آمریکای لاتین و آفریقا قابل پی گیری و رصد است. برای نمونه تأثیرات انقلاب در آمریکای لاتین درکتاب «فیدل کاسترو و مذهب» نوشته رهبر کوبا و کتاب «کلیسای شورشی» تألیف کامیلو ترجمه جواد یوسفیان قابل پی گیری و خوانش است.

درباب پیشینه علمی مسئله پیش روی این نوشته قابل ذکر است که دستاوردهای انقلاب اسلامی کتب و منابع بسیاری نگاشته شده است (محمدی؛ ١٣٩٢؛ طاهری فرد و همکاران: ١٣٩٦) از سویی برخی نیز به دیدگاه مقام معظم رهبری در باب دستاوردهای انقلاب اسلامی پرداخته اند (اباذری، ١٣٨٨) و به ویژه به دستاوردهای چهل ساله انقلاب از دیدگاه امامین انقلاب قلم زده اند (موسسه فرزندان روح الله، ١٣٩٧) ودر منابعی نیز بخش عمده از مباحث ارائه شده به دستاوردهای اخلاقی انقلاب پرداخته است (کلانتری، ١٣٨٩)ولی آنچه مسئله مقاله پیش رو را شکل داده آن است که انقلاب اسلامی در دوران چهل ساله اول شکل گیری خود چه ارمغان و دستاوردهای اخلاقی را به همراه داشته است و این دستاوردها چه تاثیرات تمدنی به ویژه در حوزه قلمرو اسلامی داشته است. این دستاوردها از این جهت حائز اهمیت است که می توان با بازخوانی آنها و میزان تاثیری که در ابعاد جهانی و منطقه گذاشته است، ضمن آسیب شناسی آن به راهبرد اخلاق جهت تحقق تمدن نوین اسلامی در گستره جهانی و سازوکار آن بیشتر اندیشید و از این منظر در بعد تمدنی گام شایسته برداشت. در این زمینه شاخص بیانیه گام دوم راهگشاست. در این مقاله با تبیین بیانیه گام دوم به ویژه دستاوردهای اخلاقی انقلاب اسلامی در چهل ساله اول و بررسی تاثیر آن در جوامع اسلامی پرداخته است. مقام معظم رهبری در بیانیه گام دوم به مولفه اخلاق به عنوان یکی از دستاوردهای انقلاب اشاره و از تاثیرات جهانی آن نیز سخن رانده اند. ایشان در تبیین وضعیت موجود اخلاقی انقلاب به نکات بسیار راهگشایی اشاره می کنند و در این ارزیابی چند ملاحظه اساسی را مد نظر دارند. از سویی به داشته های اخلاقی نظام اسلامی می پردازند و از دیگر سو به آسیب شناسی اخلاقی وضعیت موجود می پردازند و از منظر سوم به ثمرات و اثار اخلاقی انقلاب و نظام اسلام نیز توجه می دهند. ما ضمن تبیین جایگاه تمدن سازی اخلاق به برخی از مولفه ها ی اخلاقی تاثیر گذار در جهان اسلام به عنوان دستاوردهای انقلاب اسلامی خواهیم پرداخت.

١. جایگاه تمدن ساز اخلاق و معنویت

از مهم ترین عناصر تمدن ساز، عنصر اخلاق و معنویت است که شکل دهنده بعد فرهنگی و نرم افزاری تمدن هاست. اساسا هر تفکر تمدن سازی بدون داشتن یک رویکرد و ایده اخلاقی موثر نمی تواند به چنین نقشی نائل آید. انقلاب اسلامی ایران بر اساس منطق اخلاقی برخاسته از دین توانست زمینه های شکل گیری چنین انقلابی را در سطح جهان و منطقه رقم زند. این عنصری است که مقام معظم رهبری به آن اشاره و آن ر زمینه شکل گیری تمدن نوین اسلامی میدانند. ایشان اخلاق را به عنوان یکی از دستاوردهای چهل ساله انقلاب اسلامی با شعفی خاص در بیانیه گام دوم متذکر می شوند:

«انقلاب پرشکوه ملت ایران که بزرگ ترین و مردمیترین انقلاب عصر جدید است، تنها انقلابی است که یک چله ی پرافتخار را بدون خیانت به آرمانهایش پشت سر نهاده و در برابر همه ی وسوسه هایی که غیر قابل مقاومت به نظر میرسیدند، از کرامت خود و اصالت شعارهایش صیانت کرده و اینک وارد دومین مرحله ی خودسازی و جامعه پردازی و تمدن سازی شده است.»(حسینی خامنه ای، ١٣٩٧: ص ٧)

آنچنان که ایشان با قید انحصار بیان کرده اند انقلاب اسلامی تنها انقلابی است که به آرمان هایش وفادار مانده است. عنصر وفاداری که فضیلتی اخلاقی است به عنوان یکی از ویژگی های پیش برنده انقلاب اسلامی بیان شده است و بر اساس فراز ذکر شده، عنصر کرامت، خودسازی، عدم خیانت به آرمان های نظام ومقاومت در برابر وسوسه ها عناصری اخلاقی هستند که ایشان به آنها اشاره می کنند و درود خویش را از اعماق دل نثار «این ملت ؛ بر نسلی که آغاز کرد و ادامه داد»(همان) می نمایند. اما آنچه در فراز بالا نوید تاثیرات چنین انقلابی را در بعد جهانی و تمدنی نشان می دهد بهره گیری از ظرفیت اخلاقی مذکور در جامعه پردازی و تمدن سازی است. این تمدن سازی ادامه مسیری است که در چهل ساله اول انقلاب در اقصی نقاط جهان نمودش را می توان یافت. برخی از مهم ترین دستاوردهایی را که در بیانیه گام دوم منعکس شده مواردی چون: همت، اکمال و اتمام تلاش (انقلاب)،صیانت و نگهبانی، عدم خیانت، مقاومت در برابر وساوس، حفظ کرامت و اصالت، خودسازی، پایبندی به امور اخلاقی فطری مثل «آزادی، اخلاق، معنویت، عدالت، استقلال، عزت، عقلانیت، برادری، روحیه اصلاح گری و پذیرش خطا، عدم انفعال و تردید، نقد پذیری، عدم فاصله از ارزش ها، عدم تحجر، پایبندی به اصول، مرزبندی با ر یبان و دشمنان، قدرتمند در عین مهربان بودن، باگذشت در عین مظلومی، عدم افراطی گری، برخورداری از منطق اخلاقی در دفاع و جنگ، شجاعت و صراحت در برابر زورگویان، دفاع از مظلومان و مستضعفان، جوانمردی و مروت انقلابی، اقتدار، عبرت گیری، یمان قدرتمند، تاب آوری در برابر خصومت و شقاوت و توطئه و خباثت، استواری و استقامت، مدیریت جهادی، عزت، اعتماد به نفس ملی بر اساس شعار «ما می توا یم» ازجمله انبوه مباحث اخلاقی در بیانیه است. (همان، ١٣٩٧)

محورهای ذکر شده هرکدام می تواند مسئله یک مقاله مستقل باشد ولی دراین مجال با توجه به تاثیرات اخلاقی که انقلاب اسلامی در عرصه های جهانی داشته است پرداخته خواهد شد از بین مصادیق مختلف ما به ٤ عنصر بیداری، استقامت، عدالت گستری و امید خواهیم پرداخت که بیشترین نمود را در بیانیه گام دوم انقلاب نیز دارد.

١. عنصر اخلاقی بیدارگری

از جمله تاثیراتی که انقلاب اسلامی در جهان و منطقه گذاشته است مسئله بیداری ملت های مسلمان و آزاده است که نظم نوین جهانی را با چالش مواجه ساخته و رویای دهکده جهانی با تفسیر لیبرالش را دچار تردید نمود.آنچه قبل از انقلاب اسلامی با آن مواجه بودیم پدیده غفلت و رخوت امت ها به ویژه کشورهای اسلامی در برابر زورگویان بود. انقلاب اسلامی امت های آزاده را به خود آورد که از غفلت، بی تفاوتی و عافیت طلبی که منشاء همه رذیله های اخلاقی است فاصله گرفته و زمینه های بیداری را فراهم آورند.این بیداری هم در سطح جهان و هم در سطح منطقه صورت گرفت. در زمانی که دین و معنویت در انزوا بود و لائیک و لیبرالیسم حاکمیت داشت و اسلام محدود به امور فردی بود و در مساجد زندانی شده بود بار دیگر ندای امتزاج دین و سیاست در میان اندیشمندان، مراکز علمی و تحقیقات و افکار و رفتار ملتها نمایان شد.شواهد این مسئله را می توان در دیدگاه های طرح شده از دیگران درباب انقلاب اسلامی ملاحظه نمود؛ به نوشته هفته نامه آلمانی اشپیگل، انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) حیات تازه ای به مسلمانان در سراسر جهان بخشید و اسلام مبارزترین مذهب دنیا با انرژی انقلاب خود ١/٢ میلیارد مسلمان را برانگیخت و آنان را برای تشکیل حکومت الله در زمین به حرکت درآورد (سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ١٣٩٧ به نقل از روزنامه جام جمهوری، ٧١/١/٤)

دکتر میشل جانسون در مقاله ای در نشریه «ژئوپولیتیکان استراتژیک» مینویسد:«جامعه مسلمین (پس از انقلاب ایران) از حالت ضعف و ناتوانی خود خارج شد و به یک قدرت تبدیل شد»(همان).بیداری سیاسی جهان اسلام را میتوان در صحنه اعتراضات حق طلبانه ومسالمت آمیز، شکل گیری حرکت های اصلاح طلبانه، مبارزات انتخاباتی، گرایش های انتخاباتی، گرایش به ایجاد تحزب، تشکل های سیاسی، هسته ها و جنبش های مقاومت در ابعاد مبارزات سیاسی و مسلحانه علیه آمریکا و صهیونیسم که در چند سال اخیر روند تصاعدی در بیشتر جهان به خود گرفته است، مشاهده کرد که الهام پذیری آنها از الگوهای سیاسی و مبارزاتی انقلاب اسلامی را میتوان در گفتار و نوشتارهای آنها به مشاهده کرد.

این پیروزی، شوق و اشتیاق عجیبی در بین ملت های تحت ستم، نهضت های آزادیبخش و تمام آزادیخواهان جهان به وجود آورد و در بیداری، امید و اعتماد به نفس مسلمانان - بدون توجه به ملیت یا تعاملات سیاسی ملت ها - نقش بسزایی ایفا کرد. از اندونزی تا جوامع اسلامی در غرب، پیروزی انقلاب اسلامی در حکم پیروزی اسلام بود و توانایی اسلام را برای رهبران مردم سکوت شده جهت مقابله با رژیم های فاسد و تحت سلطه ی خارجی آشکار نمود.شیخ عبدالعزیز عوده، رهبر معنوی جنبش جهاد اسلامی، می گوید: «انقلاب (امام) خمینی مهم ترین و جدیدترین تلاش در بیدار سازی اسلامی برای اتحاد ملت های مسلمان بود.» (کدیور، ١٣٧٩: ص ٩٧-٩٨)

اگرچه از حدود یک قرن قبل، اندیشمندانی همچون سیدجمال الدین اسدآبادی و محمد عبده در جهان اسلام ظهور کرده و ندای بازگشت به اسلام و تقابل با فرهنگ غرب را سرمیدادند؛ اما پیروزی انقلاب اسلامی به همه مسلمانان به اثبات رساند که مساله بازگشت به اسلام تنها یک خیال و نظر نبوده، بلکه میتواند واقعیت داشته باشد. حتی میتوان ادعا کرد که اولین و بزرگترین بازتاب پیروزی انقلاب اسلامی ناشی از شکل گیری نظام جمهوری اسلامی و تداوم اقتدار آن در مواجهه با بحران ها و توطئه های گوناگون و به خصوص در تقابل با دنیای قدرتمند غرب بود که روز به روز بر امید و اعتماد مسلمانان جهان افزوده و آنها را نسبت به بازگشت به عصر طلایی اسلام امیدوارتر کرد.

آرنولد توین بی در سال ١٩٤٩م در کتاب تمدن در بوته آزمایش چنین تاثیر شگرفی را پیش بینی کرده بود که با پیروزی انقلاب اسلامی عینیت یافت یکی از پژوهشگران انقلاب اسلامی به نقل از می اورده است: «پان اسلامیسم خوابیده است، با این حال ما باید این امکان را در نظر داشته باشیم که اگر پرولتاریای جهان (مستضعفین) برضد سلطه غرب به شورش برخیزد و خواستار یک رهبری ضدغربی شود، این خفته بیدرا خواهد شد. ( محمدی،١٢٦:١٣٨٣-١٢٥)

این مسئله با انقلاب اسلامی ایران محقق شد و چنین بیداری فکری، روحی و فرهنگی را باید متاثر از انقلاب اسلامی ایران دانست.

در مقابل چنین پدیده مبارک اخلاقی که موجبات تنبه و بیداری را فراهم کرد عنصر غفلت است که همواره می تواند مانع پویایی و شکل گیری تمدن اسلامی شود؛ آسیبی که همواره مورد گوشزد آموزه های دینی است و مقام معظم رهبری نیز در بیانیه به آن اشاره می کنند.: «و بدانید که اگر بیتوجهی به شعارهای انقلاب و غفلت از جریان انقلابی در برهه هایی از تاریخ چهل ساله نمیبود -که متأسفانه بود و خسارت بار هم بود- بیشک دستاوردهای انقلاب از این بسی بیشتر و کشور در مسیر رسیدن به آرمانهای بزرگ بسی جلوتر بود و بسیاری از مشکلات کنونی وجود نمیداشت.»(حسینی خامنه ای،١٣٩٧: ص ٢٧)

٢. استواری و استقامت

یکی از ویژگی های اخلاقی که در سطح جهانی و به ویژه منطقه می توان آن را محصول انقلاب اسلامی دانست مسئله استواری، استقامت و مقاومت ملت هاست که می توان آن را به عنوان یک دستاورد اخلاقی یادکرد.استقامت در آیات قرآن در کنار ایمان مطرح شده و این همراهی ایمان و استقامت وگره خوردن ایمان به چنین ویژگی اخلاقی بیانگر ارزشمندی این مسئله است. روحیه منفعلانه ملت ها در برابر سلطه همواره آسیب هایی را به منافع آنها وارد می آورد. از رهاورد انقلاب اسلامی این مسئله که می توان در برابر زورمندان مقاومت کرد و سرتعظیم فرود نیاورد به منصه ی ظهور رسید و الگوی ملت های ستمدیده گردید. نمود و ظهور این مقاومت و پایداری را می توان در مردم ستمدیده فلسطین دید. «صلاح الدین زیمحمد» مدیر اداره پژوهش های شبکه الجزیره قطر با تأکید بر اینکه انقلاب های اخیر در کشورهای عربی باید از انقلاب ایران الگو بگیرند معتقد است: «امام خمینی(ره) فرهنگ مقاومت و قیام مردمی را در جهان نهادینه کرد.» وی می افزاید: «امام خمینی(ره) این اندیشه را بنا نهاد که مردم میتوانند در مقابل حکومت های دیکتاتوری به پا خیزند و به پیروزی برسند.(روزنامه رسالت، ١٣٩٠) از دیگر کسانی که این مسئله را رهنمون ساخته «فتحی ابوالعردات» دبیر جنبش فتح در لبنان به تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر انقلاب فلسطین اشاره کرده معتقد است: «انقلاب اسلامی ایران عمق انقلاب فلسطین است و ما به عنوان جنبش فتح روی دو اصل استمرار مقاومت و تأکید بر اصول فلسطینی حرکت و نسبت به ایفای چنین نقشی از جمهوری اسلامی ایران تشکر میکنیم. (خبر گزاری مهر، ١٣٩٩)

«عبدالله التریاقی» رئیس جریان فجر مقاومت اسلامی لبنان گفت: «گرچه در تحولات اخیر در خاورمیانه و شمال آفریقا رهبری قدرتمند مانند حضرت امام خمینی(ره) دیده نمیشود اما نفس حضور گسترده مردم برگرفته از انقلاب اسلامی ایران است. (همان)

این دیدگاه ها بیانگر سطح تاثیر انقلاب اسلامی در کشورهای منطقه و جهان است، به ویژه اینکه انقلاب اسلامی به آنها آموخت که می توانند ضمن مقاومت در برابر محدودیت ها در برابر زیاده خواهی و تسلط بیگانگان و قدرت های استکباری نیز مقاومت کنند. برخی مانند یکی کدی در کتاب «ایران مدرن: ریشه ها و دلایل انقلاب» به یشرفت های مختلف یران در ز ینه های فرهنگی، اقتصادی بهداشتی، علمی و... بعد از یروزی انقلاب اسلامی اشاره می کند.(نیکی کدی، ١٣٨٥: ص ١٦٠؛ ٢٠٠٣ ,Nikki) وی معتقد است «خلاقیت و توان مبارزه جویانه اثبات شده مردم ایران سبب این امیدواری است که آنان قادر خواهند بود بدون هرگونه مداخله خارجی تغییرات مطلوب خود را به عمل آورند.» (نیکی کدی، پیشین، ص ١٧٣). این جایگاه مقاومت مدارنه مردم ایران که در بستر انقلاب اسلامی شکل گرفت نمونه ای موفق و عینی شد برای کشورهای منطقه و سطح استقامت در برابر استکبار از جمهوری اسلامی فراتر گردید.به گفته عبدول سوفی، ملت یران با مقاومت در برابر استبداد داخلی و خارجی، در مسیر توسعه قرار گرفتند. وی در کتاب Science and Innovations in Iran تاکید می کند که یران بعد از یروزی انقلاب اسلامی و طی دهه های اخیر «به رغم موانع عمده خارجی در مسیر توسعه کشور، از طریق تحولات صنعتی نیز یشرفت های زیادی کرده و بسیج منابع دولتی یران برای توسعه علم و فناوری موفق بوده است.»(: ٢٠١٣,Abdo ١ Chapter) آبراها یان یز در کتاب ایران مدرن بعد از سال ١٩٢١(٢٠٠٣, Ansari) به تا یر مقاومت مردم یران در یشرفت ملی اذعان کرده معتقد است ایران بعد از پیروزی انقلاب در ز ینه های مختلف دارای رشد کمی و ک فی بوده است. این چنین رشد و پیشرفتی قطعا در گرو استقامت مردم ایران است که می توان انعکاسش را در منطقه و جهان یافت. استقامت مردم سوریه، لبنان، عراق و از همه مهم تر فلسطین و حتی کشورهای امریکای لاتین مثل ونزوئلا نتیجه تاثیر انقلاب اسلامی است که معادلات جهانی را دستخوش تغییر کرده است.

٣. عدالت خواهی

مهم ترین مفهوم اخلاقی که می توان آن را به انقلاب اسلامی گره زد و از تاثیر جهانی آن سخن گفت عدالت خواهی است که در متن انقلاب زمینه گرایش مردم به انقلاب و شکل گیری آن را رقم زد.

جمهوری اسلامی از آغاز تشکیل بر اجرای عدالت در حوزه های داخلی و نیز حوزه خارجی تاکید داشته و این مهم در اصل دوم قانون اساسی با بیان اعتقاد به عدل مورد تاکید واقع شده است. لیکن در اصول دیگری نیز آنگاه که سیاست خارجی مطرح میشود، نفی سلطه جویی و سلطه پذیری را ملاک قرار داده، سعادت تمام انسان ها را در نظر گرفته و بر حکومت حق و عدل به عنوان خواست مشروع مردمان مختلف تاکید میورزد و به همین دلیل دفاع از حقوق مستضعفان را یکی از پایه های سیاست خارجی خود میداند.[2]

این مفهوم با مفاهیم دیگری چون ظلم ستیزی، دفاع از مظلوم و مفاهیم اخلاقی دیگر گره خورده است. در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی آنگونه که مقام معظم رهبری فرموده اند هم رهاورد انقلاب مسئله عدالت است و هم در گام های پیش روی انقلاب از آن یاد شذه است. برخی پژوهندگان به شکل ویژه به جایگاه عدالت در بیانیه گام دوم انقلاب پرداخته اند و ابعاد مختلف آن را بررسی کرده اند (امینی، ١٣٩٧) ولی آنچه مقصود ما در این قسمت است تاثیر جهانی این عدالت خواهی به ویژه در جهان اسلام است. چیزی که همراه با بیداری اسلامی کشورهای اسلامی مانند مصر محقق گردید و اگر به انحراف کشیده نشده بود تاثیرات شگرفی بر منطقه و جهان می گذاشت. البته تاثیر این عدالت خواهی را می توان در کشورهای مختلف اسلامی، منظقه و جهان یافت. ازسویی می توان تاثیر این عدالت خواهی را در عرصه های جهانی و بین المللی نیز یافت.

در بیانیه گام دوم آمده است: «مدیران جوان، کارگزاران جوان، اندیشمندان جوان، فعالان جوان، در همه ی میدانهای سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و بین المللی و نیز در عرصه های دین و اخلاق و معنویت و عدالت، باید شانه های خود را به زیر بار مسئولیت دهند، از تجربه ها و عبرتهای گذشته بهره گیرند، نگاه انقلابی و روحیه ی انقلابی و عمل جهادی را به کار بندند و ایران عزیز را الگوی کامل نظام پیشرفته ی اسلامی بسازند»(حسینی خامنه ای، همان: ص ٢٩)

بر اساس خطاب مقام معظم رهبری همگان باید مسئولانه به عدالت و مفاهیمی که انقلاب برای ان شکل گرفته پای بند باشند؛ از سویی در توصیه های هفت گانه یکی از محوری ترین توصیه های ایشان مسئله عدالت است. لذا در میان توصیه های هفت گانه کلیدی رهبری به جوانان در بیانیه گام دوم، چهارمین محور اختصاص به «عدالت و مبارزه با فساد» دارد. مبتنی بر این بند ایشان این دو مقوله را لازم و ملزوم یکدیگر می دانند. بر اساس دیدگاه ایشان: «فساد اقتصادی و اخلاقی و سیاسی، توده ی چرکین کشورها و نظامها و اگر در بدنه ی حکومتها عارض شود، زلزله ی ویرانگر و ضربه زننده به مشروعیت آنها است؛ و این برای نظامی چون جمهوری اسلامی که نیازمند مشروعیتی فراتر از مشروعیتهای مرسوم و مبنائیتر از مقبولیت اجتماعی است، بسیار جدیتر و بنیانیتر از دیگر نظام ها است.»(حسینی خامنه ای، ١٣٩٧: ص ٤١)

معظم له یادآوری میکنند که: «عدالت در صدر هدف های اولیه ی همه ی بعثتهای الهی است و در جمهوری اسلامی نیز دارای همان شأن و جایگاه است ؛ این، کلمه ای مقدس در همه ی زمان ها و سرزمین ها است و به صورت کامل، جز در حکومت حضرت ولیعصر (ارواحنافداه) میسر نخواهد شد ولی به صورت نسبی، همه جا و همه وقت ممکن و فریضه ای بر عهده ی همه بویژه حاکمان و قدرتمندان است. جمهوری اسلامی ایران در این راه گامهای بلندی برداشته است»(همان، ٤٢)

ایشان مسئله عدالت خواهی را به صراحت برای جوانان و دانشجویان متذکر می شوند: «مسأله ی عدالت خواهی را که من با شما و جوانان مطرح میکنم، به معنای ین یست که با غیر جوانان مطرح نکرده ام. قبل از ین نامه ای که دو، سه سال پیش به یک تشکل دانش جویی نوشتم، مسأله ی عدالت خواهی را ده ها بار با مسؤولانی که وظیفه ی اجر یی دارند، مطرح کرده ام... اما همه ی این حرکت ها برای ماندگاری و عمق یابی، پشتوانه میخواهد که آن پشتوانه، مطالبه و خواست، شما هس ید.»(حسینی خامنه ای، ١٣٨٢: سخنرانی در جمع تشکل ها، ٨٢/٨/١٥)

گفتمان عدالت خواهی با ورود به دهه ی چهارم انقلاب اسلامی در سطح کلان تحت عنوان «گفتمان عدالت و پیشرفت» به گفتمان و خواست اصلی رهبر انقلاب به عنوان گفتمان آینده ساز کشور - مطرح شد و باز هم «دانشگاه و جنبش دانش جویی» محمل و میزبان مطالبه ی رهبر انقلاب گردید.

پیام نوروزی رهبر انقلاب در فروردین ٨٧ و پیام ایشان به مجلس هشتم به مناسبت آغاز به کار هشتمین دوره ی مجلس شورای اسلامی(١٣٨٧/٣/٧) سرآغاز گفتمان «پیشرفت و عدالت «که هم چون گفتمان عدالت خواهی در آغاز دهه ی ٨٠، جنبش دانش جویی مهم ترین نقطه ی امید ایشان برای تثبیت این گفتمان بود.( خانی، ١٣٩٣)

آنچه در انقلاب اسلامی تلاش بر تحقق آن بود عدالت و مبارزه با فساد و ظلم است که به ویژه در کشورهای اسلامی ومنظقه و حتی جهان تاثرات بسزایی داشته است. این مسئله در نگاه مقام معظم رهبری نیز اشاره و به چنین عدالت خواهی از سوی کشورهای مسلمان و الگو بودن جمهوری اسلامی در این زمینه پای می فشارند.[3]

جدای از تاثیراتی که این عدالت خواهی بر کشورهای مسلمان و منطقه مثل فلسطین و عراق و یمن و عربستان و مصر و بحرین گذاشت دامنه این عدالت خواهی به کشورهای آمریکای جنوبی و قاره آفریقا هم کشیده شد. انقلاب اسلامی، کشورهای افریقایی را نیز تحت تأثیر قرار داد. نلسون ماندلا رهبر کنگره ملی آفریقا و اولین رئیس جمهوری آفریقای جنوبی پس از رهایی از آپارتاید، در جریان سفر به ایران اظهار داشت : «انقلاب اسلامی ایران تحت رهبری امام خمینی امیدهای فراوانی را برای قیام مردم آفریقای جنوبی در مبارزه با بیعدالتی به همراه داشته است و بدون تردید تاریخ هرگز نقش ایران اسلامی را فراموش نخواهد کرد.(روزنامه جمهوری اسلامی: ١٣٧١).

ازجمله نکاتی که ایشان بدان اهتمام دارند تذکر به این مسئله است که افراد و مدیران به وضع موجود راضی باشند. لذا در مواردی به این نکته تذکر می دهند رضایت به وضع موجود ناشی از دون همتی و سستی است و همت والا از فضایل نیک اخلاقی است که مورد توجه ایشان است به عنوان نمونه در بیانیه گام دوم در بحث عدالت اجتماعی در عین تذکر به این مسئله دستاوردهای قابل توجه نظام در این امر را متذکر می شوند: «نارضایتی این حقیر از کارکرد عدالت در کشور به دلیل آنکه این ارزش والا باید گوهر بیهمتا بر تارک نظام جمهوری اسلامی باشد و هنوز نیست، نباید به این معنی گرفته شود که برای استقرار عدالت کار انجام نگرفته است.»(حسینی خامنه ای، همان)

در این باب درادامه مطلب ایشان اینگونه افزوده اند: «البته عدالت مورد انتظار در جمهوری اسلامی که مایل است پیرو حکومت علوی شناخته شود، بسی برتر از اینها است و چشم امید برای اجرای آن به شما جوانها است.»(حسینی،خامنه ای، همان: ص ٢٢)

این آرمان مقام معظم رهبری نشان می دهد در گام دوم انقلاب نیز گسترش و توسعه عدالت گستری مورد اهتمام ایشان است و از این جهت می توان مسئله صدور انقلاب اسلامی و به ویژه آرمان های اخلاقی آن را به عنوان اهداف اساسی انقلاب اسلامی دانست.

٤. امیدبخشی

آنچه در بیانیه گام دوم به عنوان دستاورد و مهم ترین عنصر اخلاقی مورد توجه قرار گرفته امید به آینده وتذکر به روحیه امیدواری است. در بیانیه گام دوم ارزش گذاری به امید به عنوان یکی از مهم ترین عناصر پیش برنده اهداف نظام اسلامی و انقلاب مورد اهتمام قرار گرفته است. در این ارزشگذاری ایشان قبل از بیان گام های اساسی در بیانیه آورده اند «اما پیش از همه چیز، نخستین توصیه ی من امید و نگاه خوش بینانه به آینده است».(حسینی خامنه ای: همان) در این عبارت تعبیر

«پیش از همه چیز» گویای تقدم رتبی و ارزشی این ویژگی روحی و اخلاقی است که به عنوان یک عنصر معرفتی باید سرلوحه افکار و اندیشه های عاشقان و خادمان انقلاب باشد. می توان برای چنین تقدم رتبی راهکارهایی برای افراد و سازمان های انقلابی پیشنهاد نمود که مجال این مقاله نیست.

عنصردیگری که همراه با نگاه ارزشگذاری در این عبارت به چشم می خورد قید «نگاه خوش بینانه» به آینده است که به عنوان یک عنصر معرفتی به عنوان یک قید توضیحی در کنار امید مطرح شده است. دراین عبارت نگاه خوش بینانه مورد توصیه ایشان واقع شده است که توصیه به بینش و تصویر سازی معرفت درست از آینده خود و کشور است. اما روی دیگر این ارزش گذاری نگاه سلبی و فقدان عنصر امید است که ایشان نبود آن را گوشزد می کنند. «بدون این کلید اساسی همه ی قفلها، هیچ گامی نمیتوان برداشت.»(همان، ص ٣٢)

تعبیر «کلید اساسی همه قفلها» به عنوان یک بار ارزشی اهمیت و ارزش کلیدی و اساسی عنصر امید را گوشزد ساخته و افراد را متوجه شاه کلید گشایش درامور و پیشبرد اهداف انقلاب می نمایند. از طرفی با تبیین سلبی و فقدان این کلید اساسی که با عبارت «هیچ گامی نمی توان برداشت» ویژگی ارزشی امید به عنوان موتور محرک جوامع و بویژه انقلاب اسلامی و تمدن اسلامی را مطرح می کنند. در اصل ما با دو نگاه ایجابی و سلبی در نگاه مقام معظم رهبری مواجهیم. در نگاه ایجابی ویژگی های ارزشی امید مطرح شده و در نگاه سلبی فقدان و نبود این عنصر اساسی و تاثیرات آن به جهت بار ارزشی مورد تذکر معرفتی قرار گرفته است.

اما نکته مهم تاثیر چنین امید آفرینی بر کشورهای مسلمان ومظلومان جهان است که می توان از آن به عنوان یکی از مهم ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی از آن یاد کرد. این امید آفرینی بسیاری از ملت های مظلوم را برای حرکت های انقلابی واحقاق حقوقشان آماده ساخت وبه آنها شعار ما می توانیم را آموخت. این مسئله امید بخشی به مستضعفان جهان وب ویژه کشورهای اسلامی در بند را برخی صاحب نظران مورد توجه قرارداده اند.

«صالح عوض» نویسنده عرب در کتاب انتفاضه آورده است: «جهان عرب از ١٩٦٧ تا سال ١٩٨٢ (شکل گیری انتفاضه) راههای گوناگون فلسطینی و دولتهای عربی را آزموده و شکست طرحهای سیاسی را به چشم دیده بودند و دریافته بودند که این شعارها زینت خود را از دست داده اند و دیگر امیدی به نابودی اسرائیل و یا کمرنگ شدن حاکمیت آن نبود ولی پس از انقلاب اسلامی متوجه شدند خداوند سرنوشت هیچ کسی را تغییر نمیدهد بلکه خود آنها باید اقدام کنند... جنبش جدید مردم فلسطین یا انتفاضه صرف نظر از عوامل متعدد شکل گیری آن بدون هیچ وابستگی یا سازماندهی قبل از جریانهای سیاسی وابسته به دولت های عربی با الهام از انقلاب اسلامی و توسط مسلمانان فلسطین شکل گرفت. (ملکوتیان، ١٣٧٠: ص ٣١٣)

در بیانیه گام دوم آسیب شناسی امید نیز مطرح شده است و گرفتاری جوامع در در دام خوشبینی و غرور فریبنده نیز مورد توجه ایشان قرار گرفته است. لذا ایشان امید مطرح شده را امید واقع بینانه می دانند. امید واقع بینانه عنصر اخلاقی مهمی است که می تواند به عنوان فضیلتی پیش برنده در اصلاح گری و بهبود اوضاع بسیار کارگشاست از طرفی نا امیدی و یاس بزرگترین رذیله و در معارف دینی ما گناهی نابخشودنی است از این جهت در بیانیه گام دوم به جهاتی مورد توجه قرار گرفته و به عنوان یکی از ظرفیت های مهم بیانه گام دوم قلمداد می شود از این جهت مقام معظم رهبری در بیانیه آورده اند:

«اینجانب همواره از امید کاذب و فریبنده دوری جسته ام، اما خود و همه را از نومیدی بیجا و ترس کاذب نیز برحذر داشته ام و برحذر میدارم. در طول این چهل سال -و اکنون مانند همیشه - سیاست تبلیغی و رسانه ای دشمن و فعال ترین برنامه های آن، مأیوس سازی مردم و حتی مسئولان و مدیران ما از آینده است.»(حسینی خامنه ای، همان، ص ٣٢)

این مسئله در کشورهای منطقه و جهان اسلام نیز مورد توجه قرار گرفته و کشورهای محور مقاومت نیز آن را سرلوحه فعالیت های خود قرار داده اند. تاریخ انقلاب ها و بیداری اسلامی نشان داده که غرور و غفلت مهم ترین عنصر فریب دهنده است که افراد را دچار امید واهی نموده و از واقعیت ها دور می سازد. انقلاب در کشورهایی مثل لیبی، مصر و یمن به علل مختلفی دچار انحراف یا شکست شد که شاید یکی از مهم ترین آنها را بتوان امیدواری کاذب و بدون پشتوانه حقیقی دانست.

شاید توفیقات کشورهایی مثل لبنان، یمن و حتی فلسظین مبتنی بر امیدواری واقع بینانه است که توانسته اند اهداف خویش را سامان دهند.

نتیجه

رهاورد انقلاب اسلامی صرفا به شکل گیری نظام جمهوری اسلامی ختم نشد وگستره آن تا سر تاسرجهان تاثیر گذار شد. بررسی علل تا یرگذاری انقلاب اسلامی در جهان و به ویژه جهان اسلام وکشورهای منطقه ابعاد مختلف عقیدتی، جامعه شناختی، روانشناختی ودیگر ابعاد دارد. یکی از مهم ترین ابعاد وعلل تاثیر گذاری انقلاب در سطح جهان و منطقه بویژه جهان اسلام را می توان بعد وعامل اخلاقی دانست که هم در شکل گیری انقلاب وهم توسعه واثر بخشی آن در سطح جهانی می توان از آن گفتگوکرد. عناصر اخلاقی چون عزت نفس، بردباری وتاب آوری، عدالت گستری و امید بخشی را می توان از مهم ترین نمودهی تاثیر گذاری انقلاب در جهان اسلام دانست که انعکاس آن را می توان در شکل گیری محورهای مقاومت در سرتاسر جهان یافت. امروزه هرجا پرچمی به عنوان حق طلبی و مبارزه با امپریالیسم غرب و به ویژه زیاده خواهی های بلوک غرب درعالم افراشته شده است نام انقلاب اسلامی ایران در میان است. بررسی تاثیرات انقلاب اسلامی به ویژه تاثیرات اخلاقی که محور آن را می توان استقامت ورزی ملت ها وکشورهای مسلمان دانست در چهل ساله اول انقلاب انعکاس دهنده اهداف وآرمان های انقلاب اسلامی است که برگرفته از مبانی فکری وعقیدتی اسلام است ودرسیره وسخن وروش معصومان به ویژه پیامبر اسلام می توان آن را رصد نمود.

نتیجه آنکه یکی از ظرفیت های مهمی که می تواند منجر به ترویج و صدور انقلاب اسلامی شود ظرفیت اخلاقی است که در گام دوم انقلاب نیز فراخور تجربه حاصله از ٤٠ ساله ی اول انقلاب می تواند مبتنی بر روش های بهبود یافته سامان یابد. عوامل و آرمان های اخلاقی انقلاب اسلامی شعارهایی جهانی است که منطبق با فطرت های پاک انسانی می تواند زمینه ظلم ستیزی، عدالت خواهی و روحیه امیدواری ملت های ستم دیده را بسط و گسترش دهد و به عنوان الگوی عینی و عملی بتواند زمینه شکل گیری حکومت جهانی امام عصر که مبتنی بر دو عنصر عقلانیت و اخلاق است را فراهم کنند.

کتابنامه

- قرآن کریم

- نهج البلاغه

- اباذری، عبدالرحیم، ١٣٨٨، عصر شکوفایی: مقایسه قبل و بعد از انقلاب اسلامی در یانات مقام معظم رهبری، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی، ١٣٨٨

- توینبی، آرنولد ج.، ١٣٥٣.، تمدن در بوته آزمایش، ترجمه ابوطالب صارمی. نشر,: تهران،

- خبرگزاری مهر، مصاحبه با یهمانان خارجی یست و دومین مراسم سالگرد رحلت امام خم نی (ره)، ١٣٩٠

- خبرگزاری مهر، ویژه نامه نام همیشه جاودان، گفتگو با دل دادگان امام خم نی (ره) در یست و دو ین سال رحلت ٩٩/٣/٢٣

- داوودی، محسن، ١٣٦٨، س یز غرب با آنچه ب یادگرایی اسلامی می نامد،تهران، دفتر مطالعات سیاسی و ین المللی

- دستاوردشناسی چهل سالگی انقلاب مبتنی بر اندیشه اما ین انقلاب اسلامی، معاونت فرهنگی و ا-جرتومزانامیه سارزسمان ابلسی،ج امشستضاعف روبح ا املله ش(ارره ک)ت چمه و می ه ویرنهند؟ی مهنصیافحربه زنبدان ا یوهح مانالله ا، ٧ ی٣س١ت و دو ین سالگرد رحلت حضرت امام خم نی (ره)٩٠/٣/٢٣

- ش یعی احمد، ١٣٨٥، انقلاب اسلامی از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی، : حصون ١٣٨٥ شماره ٧

- طباطبایی، محمدحسین، ١٩٧٣ق، المیزان فی تفسیر القرآن، ٢٠جلد، مؤسسۀ الأعلمی للمطبوعات - لبنان - بیروت.

- طبرسی، فضل بن حسن، ١٤١٢ ه. ق. تفسیر جوامع الجامع، ٤جلد، حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت - ایران - قم.

- علی طاهری فرد، دکتر روح الله مهدوی، امین حصاری و علی عرب صالحی؛ ١٣٩٦، بازخونی پرونده یجابی عملکرد انقلاب اسلامی ٠ عملکرد اقتصادی از سال ٥٧ تا ٩٥، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق.

- قرائتی، محسن، ١٣٨٣ ش، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن،، چاپ یازدهم

- کدیور، جمیله، ١٣٧٩، رویارویی انقلاب اسلامی و آمریکا، تهران، اطلاعات.

- کلانتری، ابراهیم، ١٣٨٩، درآمد: مروری بر کارنامه سی ساله نظام جمهوری اسلامی ایران، تهران، موسسه انتشارات دانشگاه تهران.

- محمدی منوچهر، ستاوردهای کلان انقلاب اسلامی در سطوح ملی، منطقه ای، جهانی و تاریخی دفتر نشر معارف، ١٣٩٢

- ملکو یان، مصطفی وهمکاران، ١٣٨٤، انقلاب اسلامی و چرایی و چگونگی رخداد آن، قم نشر معارف.

- نیکی کدی، نتایج انقلاب ایران، ترجمه ی مهدی حقیقت خواه، انتشارات ققنوس، چاپ دوم، تهران، 1385.

- Nikki R. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution, Yale University Press , 2003.

- Abdol S. Soofi and Sepehr Ghazinoory, Science and Innovations in

Iran: Development , Progress, and Challenges, Palgrave Macmillan,2013, Chapter 1.

- Ali M. Ansari, Modern Iran Since 1921: The Pahlavis and After, Longman , 2003.

سایت ها:

- پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی سیدعلی خامنه ای (مدظله العالی):

https://khamenei.ir

- سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی:

 https: //www.irdc.ir

پی نوشت ها:

[1] برخی از مفسران دیگر نیز به چنین معنایی از آیه قائلند از جمله مرحوم طبرسی که آورده است:

«و إنک لعلی خلق عظیم» استعظم - سبحانه - خلقه لفرط احتماله الممضات أی: موجبات من قومه و حسن مخالقته لهم. و قیل: هو الخلق الذی أمره الله به فی قوله «خذ العفو و أمر بالعرف و أعرض عن الجاهلین»( الأعراف / ١٩٩.)( طبرسی،١٤١٢:ج ٤، ٣٣٥)

[2] اصل یکصد و پنجاه و دوم: سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر اساس نفی هرگونه سلطه جویی و سلطه پذیری، حفظ استقلال همه جانبه و تمامیت ارضی کشور، دفاع از حقوق همه مسلمانان و عدم تعهد در برابر قدرت های سلطه گر و روابط صلح آمیز متقابل با دولت های غیرمحارب استوار است.

[3] بیانات رهبر معظم انقلاب در مراسم بیست و نهمین سالگرد رحلت امام خمینی(ره): «یکی دیگر از نقاط قوت ما، مساله عدالتخواهی بین المللی جمهوری اسلامی است؛ این برای جمهوری اسلامی آبرو است. اینکه جمهوری اسلامی طرفدار ملت های مظلوم باشد، آبرو است؛ اینکه طرفدار ملت فلسطین باشد، یک آبرو است. جمهوری اسلامی نیروی مقاومت در مقابل رژیم صهیونیستی را در منطقه تقویت کرده است. دشمنانی را، عوامل مزاحم و مضری را - به نام داعش و جبهه..النصره و امثال اینها- در عراق و در سوریه درست کردند؛ جمهوری اسلامی از نیروی مقاومت در این منطقه حمایت کرد؛ این عدالتخواهی است، این دفاع از ملت فلسطین است، این دفاع از استقلال کشورهای منطقه است، دفاع از تمامیت ارضی کشورهاست. این نقطه قوت است.»

کلمات کلیدی
جوامع اسلامی  |  اخلاق و معنویت  |  بیانیه گام دوم  |  چهل ساله انقلاب اسلامی  |  دستاوردهای اخلاقی  | 
لینک کوتاه :