گنجینه معارف

مقاله شناسی

شهید محمدباقر صدر اصل برائت عقلی را ، که به نظر نویسنده از عصر وحید بهبهانی مطرح شده، در موارد شک در تکلیف جاری نمی داند. از جمله مهم ترین ادله ی برائت عقلی، قاعده ی قبح عقاب بلا بیان است که نویسنده به وجوه گوناگون و با استشهاد به حکم عقل و حرف عقلا یی آن را تبیین کرده و استدلا ل ها و آرای محقق نایینی، محقق اصفهانی و شهید صدر را در این باره آورده است. وی آن گاه به دیدگاه عدلیه، اشاعره و اخباری ها در این باره و نقش مصالح و مفاسد در نسخ احکام، اجتهاد و استنباط احکام ثانویه ، ملا زمه بین عقل و شرع و ملا زمه عقل و عملی پرداخته است. موضوع، بررسی جایگاه عقل در استنباط احکام شرعی از دیدگاه مذاهب فقهی اسلا می است. در ادامه دیدگاه های مذاهب اسلا می همچون معتزله و اشاعره درباره ی شرعی بودن یا عقلی بودن مسأله ی وجوب شکر منعم بیان شده است.

چکیده ماشینی


منبع : فصلنامه پژوهه، شماره 7 تعداد بازدید : 1106     تاریخ درج : 1388/06/28    

١. محمد ابراهیم جناتی؛ «نقدی بر شیوه های استنباطی پیشینیان»، اندیشه ی حوزه، ١٣٧٨ ش، شماره ی ١٦، ص ٧٧ - ٨٩

اجتهاد فقهی در عصر حاضر نیازمند تحول و بازنگری در اصول فقه است و در فضای حاکمیت نظام اسلا می، شیوه ی گذشتگان جواب گو نیست. نویسنده در این اثر درباره ی شهرت فتوایی سخن گفته و بیان می کند که بسنده کردن به فتاوای پیشینیان از جهات مختلف مورد نقد است. پس از درگذشت شیخ طوسی، فقها و مجتهدان به خاطر اعتقادات و عنایت بیش ازحد به او به خود اجازه نقد آرای او را نمی دادند. این اندیشه از آن زمان به بعد شکل گرفت، ولی براساس اصول مسلم اجتهادی، این نظریه نادرست است و فقیه باید براساس مبانی صحیح اجتهادی فتوا دهد نه به تبعیت از نظریه های مجتهدان گذشته. بنابراین شهرت ها و اجماعات شکل گرفته براساس آن چه قبل از زمان شیخ طوسی و چه بعد از آن حجت نیست، زیرا فقاهت مقوله ای تشکیکی است و فقهای امروز با عنایت به نظام اسلا می و شرایط روز، هنگام بازنگری ادله ی فقهی می توانند برداشت های متفاوتی از پیشینیان داشته باشند. نویسنده در پایان ممنوعیت مخالف با قول مشهور را مطرح و نقد می کند.

٢.علی اکبر حائری؛ «بررسی نظریه ی حق الطاعه»، فقه اهل بیت(ع)، ١٣٧٨ش، شماره ی ١٧ و ١٨، ص ١٣٣-١٧٨

موضوع مقاله، نقد نظریه مشهور در میان اصولیان شیعه یعنی اصول برائت عقلی به هنگام شک در تکلیف و اثبات اصل احتیاط به هنگام شک در تکلیف و اثبات اصل احتیاط عقلی است. شهید محمدباقر صدر اصل برائت عقلی را ، که به نظر نویسنده از عصر وحید بهبهانی مطرح شده، در موارد شک در تکلیف جاری نمی داند. اصل بحث و نزاع در این است که حق اطاعت و حق مولویت خداوند منحصر به تکالیف قطعی است یا در تکالیف ظنی و احتمالی نیز این حق بر بندگان ثابت است. به نظر وی منعم بودن و خالقیت خداوند، به استناد عقل عملی و آیات قرآنی، دو ملا ک اصلی حق اطاعت اوست. این حق در تمامی تکالیف حتی ظن و احتمالی ثابت است و لذا باید در آنها احتیاط کرد. به نظر شهید صدر این نظریه برهانی نیست، بلکه از مدرکات بی واسطه ی عقل عملی است. از جمله مهم ترین ادله ی برائت عقلی، قاعده ی قبح عقاب بلا بیان است که نویسنده به وجوه گوناگون و با استشهاد به حکم عقل و حرف عقلا یی آن را تبیین کرده و استدلا ل ها و آرای محقق نایینی، محقق اصفهانی و شهید صدر را در این باره آورده است. نویسنده خود دریافت عقل عملی را عدم انحصار حق اطاعت الهی در تکالیف قطعی و ثبوت آن در تکالیف غیرقطعی و مشکوک می داند .وی ضمن اثبات نظریه ی حق اطاعت، قاعده قبح عقاب بلا بیان را در موارد شک در تکلیف جاری نمی داند.

٣. جعفر ساعدی؛ «تبعیه الاحکام للمصالح والمفاسد»، الفکر الاسلا می، ١٣٨٠ ش، شماره ی ٢٩، ص ١٧٩-٢٣٤

تحقیقی است در این باره که آیا احکام شرعی تابع مصلحت یا مفسده است یا نه؟ نویسنده مصلحت و مفسده را عبارت از چیزی می داند که حکم شرعی از نظر وجود و عدم، دایرمدار آن است. وی آن گاه به دیدگاه عدلیه، اشاعره و اخباری ها در این باره و نقش مصالح و مفاسد در نسخ احکام، اجتهاد و استنباط احکام ثانویه ، ملا زمه بین عقل و شرع و ملا زمه عقل و عملی پرداخته است. نگارنده در پایان آثار و مصادیق تبعیت احکام از مصالح و مفاسد را ذکر کرده و آن را عبارت از اجتماع امر و نهی، مقدمه ی واجب، واجب مشروط، مسأله ی ضد، فرق بین تعارض و تزاحم، حرمت تجرّی، حجیت ظن مطلق، دوران بین اقل و اکثر و استصحاب و شک در مقتضی دانسته است.

٤. سیدنورالدین شریعتمداری جزایری؛ «آینده ی اجتهاد از دیدگاه شهید صدر»، مسجد، ١٣٧٩ ش، شماره ی ٥٦، ص ٢٠-٢٧ و شماره ی ٥٧، ص ١٢-١٨

نگارنده با اشاره به این نکته که کامل بودن احکام اسلا م، جهانی بودن و فراگیری آن در همه ی ابعاد زندگی انسان ها در سایه ی اجتهاد بدعت

میآید، دیدگاه های شهید صدر را در این باره بیان می کند . به عقیده ی شهید صدر، هدف گسترده ی اجتهاد همسو کردن اندیشه ی اسلا می با حالت فردی و صحنه های اجتماعی است و چرخش حرکت اجتهاد بر دو عامل فن وهدف استوار است. نویسنده با بررسی دوران کوته اندیشی مسلمانان در طول تاریخ اسلا م، پیامدهای آن را کاستی در رساله های عملیه، بیرون کردن مسایل اجتماعی از صحنه ی دین، جدایی دین از سیاست ومتروک ماندن بخش بزرگی از معارف اسلا می می داند. شهید صدر در پیش بینی آینده ی اجتهاد به این نتیجه می رسد که این اصل مهم در آینده در تمام عرصه های زندگی مردم وارد شده و فردگرایی و کوته گرایی از آن برداشته می شود. فهم از نصوص تغییر می یابد و جنبه های شخصی پیامبر(ص) و امام علی(ع) با عین اعتبار دریافت می گردد.

٥. یحیی محمد؛ «العقل والا جتهاد»، التوحید،١٣٨٠ ش، شماره ی١٠٧، ص ١٥-٤٦

موضوع، بررسی جایگاه عقل در استنباط احکام شرعی از دیدگاه مذاهب فقهی اسلا می است. مؤلف معتقد است از میان مذاهب فقهی هیچ مذهبی به پای شیعه در اهمیت دادن به عقل در کشف حکم شرعی نمی رسد، حتی معتزله که از جهت تکیه بر عقل در مسایل اعتقادی مشهور هستند، در احکام فرعی به عقل، بهایی نمی دهند. نویسنده ضمن دفاع از عقل به عنوان یکی از مصادر فهم به تعیین ضوابط و حیطه ی عمل عقلی می پردازد. از جمله عناوین مقاله عبارت است از: عدم بهره گیری کامل از عقل در فقه اهل سنت، نقش اشاعره و شافعی در برکناری عقل در استنباط احکام شرعی، عقل در فقه و کلا م، عقل در نزد امامیه، عقل شیعی از نظر تا عمل، شبهات مربوط به عقل در تشریع.

٦. حسن جواهری؛ «اعاده النظر فی القیاس(الفقهی)»، فقه اهل بیت(ع)، شماره ی ٢٣، ص ٨٣-١٢٢

هدف از این بحث بررسی استناد قیاس در استنباطات فقهی و حجیت یا عدم حجیت آن است. نویسنده برای این منظور نخست به تعریف قیاس می پردازد تا مفهوم صحیح قیاس منهی عنه (حرام) و میزان و صحت دلا لت آن را روشن سازد و آن گاه به بررسی مدعیات کسانی می پردازد که حرمت استناد به قیاس را مربوط به صدر اسلا م می دانند و در عصر کنونی آن را ضرورتی می شمرند . از نظر نویسنده ادله ی احکام شرعی منحصر به کتاب و سنت است و قیاس ظنی به هیچ عنوان نمی تواند مستند احکام قرار گیرد.

٧. حسن صابری؛ «عقل، پشتوانه ی اعتبار احکام شرعی»، مشکوه، ١٣٨٠ش، شماره ی ٧١، ص ٩٧-١٠٩

کاوشی درباره ی نقش عقل در اعتبار بخشیدن به احکام شرعی است. نویسنده دلیل پیروی از دستورات و مقررات شارع مقدس را در دو بخش «شکر منعم» و «مصحح اعتبار قانونی» منحصر کرده ، به بررسی این دو موضوع می پردازد. در ادامه دیدگاه های مذاهب اسلا می همچون معتزله و اشاعره درباره ی شرعی بودن یا عقلی بودن مسأله ی وجوب شکر منعم بیان شده است. به عقیده ی نگارنده، احکام شرعی افزون بر این که اعتبارهایی از جانب شارع بوده و از این جهت لا زم الاجرا هستند، از پشتوانه نیز برخوردارند. آن پشتوانه، همان مصالح و مفاسد واقعی است که احکام بر آنها مترتب اند و درک مصالح به وسیله ی عقل است که انگیزه ای دیگر برای امتثال اوامر الهی فراهم میآورد.

کلمات کلیدی
عقل  |  فقه  |  اجتهاد  |  احکام شرعی  |  شهید صدر  |  اسلا  |  شماره‌ی  | 
لینک کوتاه :