معرفی کتاب

طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن

طرح اسلام به صورت مسلکی اجتماعی و دارای اصولی منسجم و یک آهنگ و ناظر به زندگی جمعی انسان ها، یکی از فوری ترین ضرورت های تفکر مذهبی است. مباحثات و تحقیقات اسلامی، پیش ازاین به طور غالب، فاقد این دو ویژگی بس مهم بوده و ازاین رو، در مقایسه اسلام با مکاتب و مسالک اجتماعی این روزگار، باحثان و جویندگان را چندان که شاید و باید، به نتیجه ثمربخش و قضاوت قاطع نرسانیده است؛ یعنی از اینکه بتواند مجموعاً طرح و نقشه یک آیین متحدالاجزا و متماسک را ارائه دهد و نسبت آن را با مکتب ها و آیین های دیگر مشخص سازد، عاجز مانده است. به علاوه، چون عموماً بحث ها ذهنی و دور از حیطه تأثیر عملی و عینی و مخصوصاً اجتماعی، انجام گرفته، بیش از معرفتی ذهنی به بار نیاورده و نسبت به زندگی جمعی انسان ها، علی الخصوص نسبت به تعیین شکل و قواره جامعه، تعهد و تکلیف و حتی نظریه روشن و مشخصی را ارائه نداده است.

نویسنده : خامنه ای، سید علی تعداد صفحه : 670 ناشر : موسسه فرهنگی هنری ایمان جهادی تعداد بازدید : 977     تاریخ درج : 1396/05/09    

 از سال های دور تابه حال شخصیت ها و متفکران زیادی مطالبی را پیرامون اصول عقاید شیعه به رشته تحریر درآورده اند. یکی از کتاب هایی که اخیراً نیز مورد توجه قرارگرفته است، کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» است که متشکل از ۳۰ جلسه سخنرانی رهبر معظم انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۳ در مسجد امام حسن مجتبیعلیه السلام مشهد است. در مورد ویژگی های نویسنده می توان گفت که ایشان علاوه بر احاطه نظری بر مطالب، در عرصه عمل نیز خود عامل به آن بوده و پس از گذشت سال ها همچنان بر درستی آن صحه گذاشته اند. درواقع این کتاب با توجه به تجربه عملی مقام معظم رهبری در مبارزات پیش از انقلاب، تحولات پس از انقلاب و دوره رهبری ایشان، در عرصه عمل و اجرا نیز امتحان خود را پس داده است. مطالب در چهار بخش ایمان، توحید، نبوت و امامت آمده است.

با این توضیحات بهترین فردی که می تواند محتوای کتاب را معرفی کند خود معظم له می باشند. ایشان در مورد «طرح کلی اندیشه اسلام در قرآن» می فرمایند: «طرح اسلام به صورت مسلکی اجتماعی و دارای اصولی منسجم و یک آهنگ و ناظر به زندگی جمعی انسان ها، یکی از فوری ترین ضرورت های تفکر مذهبی است. مباحثات و تحقیقات اسلامی، پیش ازاین به طور غالب، فاقد این دو ویژگی بس مهم بوده و ازاین رو، در مقایسه اسلام با مکاتب و مسالک اجتماعی این روزگار، باحثان و جویندگان را چندان که شاید و باید، به نتیجه ثمربخش و قضاوت قاطع نرسانیده است؛ یعنی از اینکه بتواند مجموعاً طرح و نقشه یک آیین متحدالاجزا و متماسک را ارائه دهد و نسبت آن را با مکتب ها و آیین های دیگر مشخص سازد، عاجز مانده است. به علاوه، چون عموماً بحث ها ذهنی و دور از حیطه تأثیر عملی و عینی و مخصوصاً اجتماعی، انجام گرفته، بیش از معرفتی ذهنی به بار نیاورده و نسبت به زندگی جمعی انسان ها، علی الخصوص نسبت به تعیین شکل و قواره جامعه، تعهد و تکلیف و حتی نظریه روشن و مشخصی را ارائه نداده است.

سخن دیگر آنکه قرآن -سند قاطع و تردیدناپذیر اسلام- در بیش ترین موارد، سهمی در روشنگری و راهگشایی نیافته و به جای آن، دقت ها و تعمقات شبه عقلی یا روایات و منقولات ظنی ـو گاه بااعتباری بیشترـ میدان دار و مسئول شناخته شده و بالنتیجه، تفکرات اعتقادی جدا از قرآن و بی اعتنا به آن، نشو و نما یافته و شکل گرفته است. شاید همین بی ارتباطی و بی اعتنایی یا احساس بی نیازی یا نومیدی از امکان استفاده های صحیح -که هر یک به نوبه خود، معلول عوامل خاص است- موجب آن گشته که تدبر درآیات قرآن، جای خود را به قرائت و تلاوتی سطحی و سرسری و فاقد نتیجه و ثواب دنیوی و یکسره برای پاداش و جزای اخروی داده و کتاب کریم الهی دستمایه عوامی ها و عوام فریبی ها بشود. با توجه به این واقعیت، می توان به طور خلاصه سه خصوصیت مهم را در بحث ها و گزارش های فکری اسلامی، ضرورتی دانست که تخلف از آن، شایسته متفکران آگاه و مسئول این روزگار نیست:

نخست آنکه معارف و دستگاه فکری اسلامی از تجرد و ذهنیت محض خارج گشته و -همچون همه مکاتب اجتماعی- ناظر به تکالیف عملی و به ویژه زندگی اجتماعی باشد و هر یک از مباحث نظری، از این دیدگاه که چه طرحی برای زندگی انسان و چه هدفی برای بودن او و چه راهی برای رسیدن به این هدف ارائه می دهد، موردبررسی و تأمل و تحقیق قرار گیرد. مسائل فکری اسلام به عنوان اجزای یک واحد، موردمطالعه قرار گیرد.

دیگر آنکه مسائل فکری اسلام، به صورت پیوسته و به عنوان اجزای یک واحد، موردمطالعه قرار گیرد و هر یک به لحاظ آنکه جزئی از مجموعه دین و عنصری از این مرکب و استوانه ای در این بنای استوار است و با دیگر اجزا و عناصر، هم آهنگ و مرتبط است -و نه جدا و بی ارتباط با دیگر اجزا- بررسی شود تا مجموعاً از شناخت این اصول، طرح کلی و همه جانبه ای از دین، به صورت یک ایدئولوژی کامل و بی ابهام و دارای ابعادی متناسب بازندگی چندبُعدی انسان، استنتاج شود. دیگر آنکه در استنباط و فهم اصول اسلامی، مدارک و متون اساسی دین، اصل و منبع باشد، نه سلیقه ها و نظرهای شخصی یا اندوخته های ذهن و فکر این و آن… تا حاصل کاوش و تحقیق، به راستی «اسلامی» باشد و نه هر چیز جز آن.

برای برآمدن این منظور، قرآن کامل ترین و موثق ترین سندی است که می توان به آن متکی شد که: «باطل را از هیچ سوی بدان راه نیست» و «در آن، مایه روشنگری هر چیز هست» و البته در پرتو تدبیری ژرف پیما که خود، ما را به آن فرمان داده است. آنچه در این رساله گردآمده، نموداری است از کوششی برای تأمین این منظورها، به صورت گزارشی از اسلام، طی یک سلسله سخنرانی. در این سخنرانی ها کوشیده شد که مهم ترین پایه های فکری اسلام، از سازنده ترین وزنده ترین ابعادش، در خلال آیات رسا و روشن قرآن جستجو شود و آنگاه ضمن تشریح تبیینی که شیوه تدبر و تعمق در قرآن را به شنوندگان بیاموزد، پایه های مزبور در این آیات، مشخص و نشان داده شود و در موارد لازم، از روایات صحیح صادر از پیامبرِ خدا و ائمه معصومین علیهم السلام برای توضیح و تأکید، بهره گیری گردد تا ضمن اینکه آیاتی از قرآن مورد تأمل و تدبر و فهم قرارگرفته، اصلی از اصول اسلام، آن هم از دیدگاهی عملی و زاینده تعهد و تکلیف و به عنوان یکی از نقاط طرز تفکر و ایدئولوژی اسلام، تبیین گردیده باشد.»

کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» با کتاب های متعددی که با عنوان اندیشه اسلامی یا اصول عقاید به رشته تحریر درآمده اند متفاوت است. این کتاب ها اصول اعتقادی دین را بیشتر به عنوان مفاهیم ذهنی تلقّی کرده و در مقام اثبات درستی این اصول و پاسخگویی به شبهات مطرح شده، هستند. برخلاف این کتاب ها، «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» مباحث ضروری دین را به گونه ای تعهد آفرین معرفی کرده است؛ یعنی در کتاب، اصول اساسیِ اعتقادی دین، مبتنی بر آیات قرآن به مخاطب عرضه شده است، به طوری که این اصول اعتقادی از سطح مفاهیمی ذهنی خارج شده و رنگ و بوی عملی گرفته اند.

این کتاب از یک سو تبیین کننده مبانی معرفتی نظام حقوقی جمهوری اسلامی مبتنی بر قرآن کریم با ویژگی های منحصربه فرد خود بوده و از سویی نیز با توجه به جایگاه محوری نظر رهبری در تعیین سیاست های کلی نظام حقوقی ایران و نظارت بر تحقق این سیاست ها و رعایت اقتضائات اجتماعی و مصالح روز، ضرورت مطالعه این کتاب برای قشر حقوقی را بیش ازپیش نمایان می سازد.

 

کلمات کلیدی
مقام معظم رهبری  |  طرح کلی اندیشه اسلامی  | 
لینک کوتاه :