معرفی کتاب

قضای بی زوال (نگاهی تطبیقی به تصاویر چاپ سنگی معراج پیامبر (ص))

تاکنون، پژوهش های زیادی در مورد این بخش مهم از تاریخ علوم، دانش، تکنولوژی و هنر ایران، یعنی کتاب های چاپ سربی و سنگی، به قلم پژوهشگران ایرانی و خارجی انجام شده است. اهمین این متن در آن است که نخستین کتاب مصور چاپ سنگی داستان معراج براساس این متن است. در بخش انتهایی این کتاب، آلبوم تصاویر جای دارد که تصاویر کتاب های معراج نامه به صورت موضوعی در آن آمده است و برای تشریح بیشتر تصاویر در ابتدای هر فصل، بخشی از شعر مربوط به آن تصویر نیز اضافه شده است. چند سالی است که بوذری پژوهش های خود را بر موضوع تصاویر چاپ سنگی دورۀ قاجار متمرکز کرده و مقالات بسیاری در این باب به رشتۀ تحریر درآورده است. ''In Islam in the Balkans/Persian Art and Culture in the 18th 19th Centuries,Ed. Jennifer M.

چکیده ماشینی


نویسنده : بوذری، علی تعداد صفحه : 144 ناشر : دستان سال انتشار : 1389 زبان : Persian تعداد بازدید : 793     تاریخ درج : 1398/03/02    

در حدود سال 1249 ق 1833/ م، چاپ سنگی با تلاش عباس میرزا، نایب السلطنه (1249-1203 ق 1833/-1787 م) وارد ایران شد. تا پیش از این، تنها شیوۀ مرسوم چاپ در ایران چاپ سربی تا مدت زمانی در کنار یکدیگر به کار گرفته شدند، ولی پس از چندی، چاپ سربی مطرود و چاپ سنگی به تنها شیوه مرسوم چاپ در ایران بدل شد. نخستین مطبعۀ چاپ سنگی در تبریز راه اندازی شد، ولی پس از دو دهه مطبعۀ تهران نیز پایه گذاری شد، از این پس، هنرمندان زیادی به تصویرگری کتب چاپ سنگی همت گماردند.

تاکنون، پژوهش های زیادی در مورد این بخش مهم از تاریخ علوم، دانش، تکنولوژی و هنر ایران، یعنی کتاب های چاپ سربی و سنگی، به قلم پژوهشگران ایرانی و خارجی انجام شده است. پژوهشگرانی چون ایرج افشار[1]، محمد حسن تقی زاده[2]، محمد علی تربیت[3] از جمله کسانی بودند که برای نخستین بار به این موضوع پرداختند. سعید نفیسی نیز نخستین پژوهشگری بود که تصاویر چاپ سنگی را مورد توجه قرار داد. پس از انقلاب، این پژوهش ها با مقالات جابر عناصری، در معرفی کتاب های چاپ سنگی، و حسین میرزای گلپایگانی در مجلۀ «صنعت چاپ» پی گرفته شد. در این میان نباید فهارس چاپ شدۀ کتابخانه ها را از یاد برد که سهم بسزایی در افزایش دانش ما نسبت به کتاب های چاپ سنگی داشتند. از میان پژوهشگران خارجی می توان به ا. ب. رینسون[4]، هانری ماسه[5] و ا. پ. شچگلوا[6] اشاره کرد. کتاب اولریش مارزلف، تصویرسازی روایی در کتاب های چاپ سنگی ایرانی[7]، یکی از بررسی های با ارزش در حوزۀ تصاویر چاپ سنگی است. این کتاب، نظر بسیاری از محققان را به این موضوع جلب کرده است و گزاف نیست اگر آن را احیاءکنندۀ این حوزۀ پژوهشی بدانیم. پژوهش های فراوانی که در این موضوع پس از چاپ این کتاب انجام گرفت، شاهدی بر این مدعا است. مارزلف کتاب دیگری به زبان فارسی با عنوان آلبوم شاهنامه[8]، در زمینۀ تصاویر چاپ سنگی به چاپ رسانده است.

کتاب قضای بی زوال، که چندی پیش، به قلم علی بوذری به چاپ رسید، تلاشی دیگر در احیاء و ارج نهادن به تصاویر کتاب های چاپ سنگی قاجاری است. این کتاب، که به تصاویر معراج پیامبر (ص)می پردازد، شامل بخش هایی چون تاریخچۀ چاپ، کتاب های چاپی مصور حاوی تصاویر معراج، مصوران معراج و تحلیل تصاویر است. در بخش آلبوم، تصاویر چاپ سنگی براساس موضوع طبقه بندی شده اند و در بخش های جداگانه ای جای گرفته اند. در ابتدای هر بخش برای آشنایی مخاطب با موضوع آن بخش و متن کتاب معراج نامه، گزیده ای از متن کتاب ها آمده است. معراج پیامبر(ص) یکی از شگفت انگیزترین وقایع و داستان های تاریخی - مذهبی است، که هم در ادبیات و هم در هنرهای تجسمی به آن پرداخته شده است و معراج نامه کتابی است در باب حضرت محمد(ص) و سفر آن حضرت به عرش اعلی. بنابر روایات، جبریل، میکایل، و اسرافیل، مرکبی موسوم به براق را برای سفر آن حضرت به آسمان همراه می آورند و اینگونه معراج پیامبر اعظم(ص) به عرش اعلی با براق در شبی در مکه آغاز شد. پیامبر(ص) از مکه به بیت المقدس می روند، آنجا پیامبران پیشین را ملاقات می کنند و ایشان مقتدای پیامبران برای نماز می شوند. پس از آن، راه هفت آسمان را در پیش می گیرند و عجایب بسیاری را در این سفر مشاهده می کنند، با فرشتگان و پیامبران متقدم به گفت وگو می نشینند و پس از بازگشت به مکه، بر منبر مسجد، شرح ماوقع سفر را بازگو می کنند.

این کتاب با مقدمه هایی از مجتبی آقایی، مدیر هنرهای تجسمی و امور موزه های شهرداری تهران، دکتر کریستینه گرویر، استاد تاریخ هنر اسلامی در دانشگاه ایندیانا، و پرفسور اولریش مارزلف، استاد شرق شناسی در دانشگاه گوتینگن، آغاز می شود. گروبر پژوهش های زیادی براساس نسخه های خطی مصور معراج انجام داده است. مقالۀ او نگاهی به مصورسازی معراج دارد و به اختصار از نشخ خطی مصور معراج در دوره های مختلف تمدن اسلامی سخن می گوید. در طی دوران مختلف، نگاره های درخشان فراوانی براساس این متون گوناگون معراج خلق شده اند که یکی از مطرح ترین این نسخ، نسخۀ سال 048 ق. (1436 م.) در شهر هرات است. این نسخه برای شاهرخ، حکمران تیموری، (دورۀ حکومت 810-808 ق. 1407 /-1405) به تصویر درآمده است. مارزلف، قصه شناس و مستشرق نام آشنای آلمانی، سالیان درازی را به تحقیق دربارۀ تصاویر چاپ سنگی گذرانده است. مقالۀ او در این کتاب به تصاویر کتاب های چاپ سنگی و مخاطبان آنها می پردازد و دلایل اهمیت و ارزش آنها را متذکر می شود.

مؤلف کتاب معراج نامه سه متن متفاوت، منثور و منظوم و یک بحر الطویل، در دورۀ قاجار شناسایی کرده است. منظومۀ معراج نامه، سرودۀ شجاعی مشهدی است و در میان دیگر متون بیشترین چاپ مصور از آن شناسایی شده است. معراج نامۀ منثور نیز از مؤلفی ناشناخته است و تنها یک چاپ مصور آن موجود است. اهمین این متن در آن است که نخستین کتاب مصور چاپ سنگی داستان معراج براساس این متن است. بحر الطویل معراج نامه نیز به قلم میرزا محمد ابراهیم جوهری، صاحب کتاب طوفان البکاء، نوشته شده است.

براساس این پژوهش، علاوه بر کتاب های مذکور، تصویر معراج در کتاب های دیگری چون حملۀ حیدری، تألیف ملا بومنعلی راجی کرمانی، لیلی و مجنون، سرودۀ مکتبی شیرازی و ضریر خزایی نیز وجود دارد.

بوذری در کل 148 تصویر معراج پیامبر(ص) را شناسایی کرده است و تعداد آن را با در نظر گرفتن تصاویر داستان ملاقات خضر و امام علی(ع) که در پایان بسیاری از معراج نامه ها آمده است به 161 تصویر رسانده است.

اکثر تصاویر کتاب های معراج قاجاری از رقم تصویرگر خالی هستند، با این حال چهار هنرمند تصویرگر شناخته شده را می توان در کتاب ها شناسایی کرد. تصویرگرانی چون علیقلی خویی، علی خان، میرزا حسن ابن آقا سید میرزای اصفهانی و محمد صانعی که در مورد سبک هرکدام از آنها به اختصار شرح داده شده است.

در بخش انتهایی این کتاب، آلبوم تصاویر جای دارد که تصاویر کتاب های معراج نامه به صورت موضوعی در آن آمده است و برای تشریح بیشتر تصاویر در ابتدای هر فصل، بخشی از شعر مربوط به آن تصویر نیز اضافه شده است.

کتاب در قطع رقعی و در قالبی مشابه کتاب های چاپ سنگی به چاپ رسیده است. صفحه آرایی و کادربندی این کتاب براساس کتاب های چاپ سنگی دوران قاجار انجام گرفته است، هر فصل مانند کتاب های چاپ سنگی با سرلوحی از سرلوح های کتاب های چاپ سنگی معراج نماه آغاز شده است. همچنین کتاب بر کاغذ نخودی رنگ و به صورت دو رنگ چاپ شده که این باعث شباهت بیشتر این کتاب به کتاب های چاپ سنگی می شود. در کل همۀ این خصایص باعث به وجود آمدن نوعی هماهنگی بین مطالب کتاب و نوع ارایه آن شده است.

چند سالی است که بوذری پژوهش های خود را بر موضوع تصاویر چاپ سنگی دورۀ قاجار متمرکز کرده و مقالات بسیاری در این باب به رشتۀ تحریر درآورده است. از آن جمله می توان به مقاله ای در تأثیر معراج نامه های قاجاری بر کودکان آن عصر، که بخشی از کتاب حاضر است، اشاره کرد.[9]

پی نوشت ها

[1] افشار، ایرج، سیر کتاب در ایران، تهران: امیر کبیر، 1344.

[2] تقی زاده، سید حسن، «چاپخانه و روزنامه در ایران»، کاوه، س 2، ش 5، پ 52، 28 آذر 1290 (5 رمضان 1339)، 11-14.

[3] بخش اصلی پژوهش های تقی زاده در اختیار ادوارد برون قرار گرفت و در کتاب او چاپ شد. ترجمۀ فارسی کتاب برون به شرح زیر است:

براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، 3 مجلد، ترجمه، تحشیه و تعلمیقات تاریخی و ادبی به قلم محمد عباسی، تهران: کانون معرفت، 1431.

[4] Masse,Henry. '' L'imagerie populaire de 'Iran'',Arts asiatiques,7- 1960: 163-78-

[5] Robinsin,B. W. ,''Tehran Nizami of 1848 other Qajar lithographed books. ''In Islam in the Balkans/Persian Art and Culture in the 18th 19th Centuries,Ed. Jennifer M. Scarce. Edinburgh,1979: 61-74-

[6] شچگلوا، پژوهشگر ارشد موسسۀ نسخ خطی شرقی، مقالات و کتاب های زیادی در این باب تألیف کرده است که مهم ترین آنها کتابی با مشخصات زیر است که در سال 1979 منتشر شد و به تازگی به فارسی ترجمه شده است.

شچگلوا، الیمپیادا پاولونا، تاریخ چاپ سنگی در ایران، ترجمه پروین منزوی، تهران: معین، 1388.

[7] Marzolph,Ulrich. Narrative lllustration in Persian Lithographed Books , Leiden,Boston, Koln: Brill,2001-

[8] مارزلف، اولریش و محمدی، محمد هادی، آلبوم شاهنامه: تصویرهای چاپ سنگی شاهنامۀ فردوسی: تهران: چیستا، 1380.

[9] Ali Boozari. ''Persian lllustraed Lithographed Books on the Mi'raj: Improving Children's Shi'I Beliefs in Qajar Period''. In The Prophet's Ascension,Cross-Cultural Encounters with the Islamic Mi 'rajTales,Eds. C. Gruber and F. Colby. Bloomington: Indiana Univerdity Press,2010: 252-268

کلمات کلیدی
معرفی کتاب  |  قضای بی زوال  |  تصاویر چاپ سنگی معراج پیامبر (ص)  | 
لینک کوتاه :