معرفی کتاب

فلسفه عاشورا از دیدگاه اندیشمندان جهان اسلام

فصل اول کتاب با طرح این مسأله آغاز می شود که انگیزه اصلی و اصیل از اقدام به این قیام بی بدیل چه بوده است؟ برای جواب به این سوال نگارنده نظریه ای مطرح نکرده است بلکه درصدد برآمده است با طرح مسأله به جستجوی پاسخ ها و راه حل های اندیشمندان مسلمان بپردازد و با تبیین نظریات ایشان، گامی در جهت شناساندن قیام عاشورا و تنویر اذهان در تحلیل درست و همه جانبه از آن بردارد. اما فقط دو نگرش کلی، «قیام برای حکومت» و «قیام برای تعبد و رسیدن به شهادت» در آن مورد بحث واقع شده است همچنین در کتاب «بررسی و تحقیق پیرامون نهضت حسینی» نوشته سیدعلی فرخی اشاراتی به برخی رویکردهای مختلف درباره عاشورا شده است ولی هیچکدام از موارد فوق به صورت مبسوط و تفصیلی و بوسیله روش های علمی تدوین نشده اند و در بر دارنده هدف مولف این کتاب نیستند. در این فصل نظریات کسانی که به عاشورا از منظر جامعه شناسی نظر کرده اند و هدف اصلی قیام را حکومت خواهی برای انجام اصلاحات در دین و امور جامعه دانسته اند بررسی شده است.

چکیده ماشینی


نویسنده : قنبری، بخشعلی تعداد صفحه : 227 ناشر : شرکت چاپ و نشر بین الملل سال انتشار : 1379 مکان انتشار : تهران زبان : فارسی تعداد بازدید : 1004     تاریخ درج : 1398/07/08    

معرفی کتاب:

کتاب فلسفه عاشورا از دیدگاه اندیشمندان جهان اسلام از آن جهت شایان توجه است که حاوی نظرات مختلف و رویکردهای متعدد اندیشمندان در مورد قیام عاشورا می باشد. نویسنده این کتاب به این باور رسیده است که برای جوابگویی به نیازهای علمی، معنوی و روحی همه اقشار جامعه و ارائه نگرشی همه جانبه از حادثه عاشورا باید رویکردهای مختلف را در یکجا بررسی و ارزیابی کرد. البته ذکر این نکته ضروری است که مولف در بعضی موارد به دلیل وجود تناقض پنهانی نظریات و برای جلوگیری از استفاده های نادرست، ناچار به نقد آنها نیز پرداخته است. معیار این کتاب در انجام این نقد و بررسی ها سه چیز بوده است: 1- عقل و منطق 2- توجه به کاربرد دنیوی دین 3- توجه به کلیت دین

فصل اول: کلیات

فصل اول کتاب با طرح این مسأله آغاز می شود که انگیزه اصلی و اصیل از اقدام به این قیام بی بدیل چه بوده است؟ برای جواب به این سوال نگارنده نظریه ای مطرح نکرده است بلکه درصدد برآمده است با طرح مسأله به جستجوی پاسخ ها و راه حل های اندیشمندان مسلمان بپردازد و با تبیین نظریات ایشان، گامی در جهت شناساندن قیام عاشورا و تنویر اذهان در تحلیل درست و همه جانبه از آن بردارد. کتاب برای انجام این کار رهیافت های مختلف علما را مورد بررسی قرار داده و محتاطانه رهیافت های ارجح را مطرح می کند ولی با این حال قضاوت های نهایی را برعهده خوانندگان می گذارد.

پس از طرح مسئله، پیشینه تحقیق مطرح می شود. همانطور که قبلاً نیز اشاره شد تاکنون کتابی منتشر نشده است که حاوی نظریات مختلف گروه اندیشمندان درباره قیام عاشورا باشد البته در مورد عاشورا کتب فراوانی نگاشته شده است و در تعدادی از آنها علاوه بر رهیافت نویسنده، به برخی از رهیافت های دیگر نیز اشاره شده است؛ از جمله این آثار کتاب «حسین بن علی علیه السلام را بهتر بشناسیم» نوشته آیت الله یزدی است که در بخشی از آن به برخی نظریات دیگر بویژه نظریات منفی مستشرقان اشاره شده است. مقاله صالحی نجف آبادی در کنگره امام خمینی(ره)، تحت عنوان تطبیق قیام امام حسین علیه السلام با موازین فقهی حاوی نظریات مطروحه در این باب و تطبیق این نظریات می باشد. اما فقط دو نگرش کلی، «قیام برای حکومت» و «قیام برای تعبد و رسیدن به شهادت» در آن مورد بحث واقع شده است همچنین در کتاب «بررسی و تحقیق پیرامون نهضت حسینی» نوشته سیدعلی فرخی اشاراتی به برخی رویکردهای مختلف درباره عاشورا شده است ولی هیچکدام از موارد فوق به صورت مبسوط و تفصیلی و بوسیله روش های علمی تدوین نشده اند و در بر دارنده هدف مولف این کتاب نیستند.

در پایان این فصل مولف نظر خود را در این باب چنین بیان می کند که هدف امام علیه السلام در قیام خونینش همانا اصلاح دین، احیای آن و بازگرداندن جامعه به اصول اولیه اسلام است.

فصل دوم: نظریات سیاسی و حکومتی

در این فصل نظریات کسانی که به عاشورا از منظر جامعه شناسی نظر کرده اند و هدف اصلی قیام را حکومت خواهی برای انجام اصلاحات در دین و امور جامعه دانسته اند بررسی شده است. نویسنده توضیح دو نکته مهم را برای درک بیشتر نظریات گروه فوق الذکر ضروری دیده است:

1- ضرورت حفظ تعادل جوانب گوناگون دین از طریق حفظ نظم سیاسی جامعه

2- شکل گیری همه جوانب اجتماعی از قبیل فرهنگ، اقتصاد و. . . با توجه به قدرت سیاسی

مؤلف نظریات حکومتی در مورد عاشورا را بر دو دسته تقسیم کرده است:

1- دیدگاهی که در آن اعتقاد به براندازی اصل حکومت و جایگزین کردن حکومتی مبتنی بر عدل و داد است. از این گروه می توان به سیدمرتضی، شیخ مفید و امام خمینی(ره) اشاره کرد.

2- دیدگاهی که اصل حکومت را قابل دفاع می داند و هدف امام را ایجاد اصلاحات در حکومت می داند. ابوالاعلی مودودی (سنی مذهب) چنین نظری دارد.

اولین اندیشمندی که مولف نظریه او را بررسی می کند سید مرتضی علم الهدی است. از دیدگاه وی چون شرایط پیروزی برای امام مهیا می شود اقدام به قیام می کند تا از طریق دستیابی به حکومت و اجرای صحیح احکام اسلامی هم به بشریت خدمت کند و هم دین جدش را اصلاح نماید.

نظریه ابن خلدون مبتنی بر نظریه عصبیت وی می باشد. وی با آنک تمام شرایط رهبری را در امام حسین علیه السلام می بیند ولی علت ناکامی قیام وی را بی اعتنایی به عصبیت قومی و عدم برخورداری از شوکت و نفوذ اجتماعی می داند. هبه الدین شهرستانی، طه حسین، شیخ علایلی، امام خمینی(ره)، سیدهادی مدرسی، علامه عسکری و صالحی نجف آبادی اندیشمندان دیگری هستند که نظریات سیاسی- حکومتی آنها در این فصل مورد بررسی قرار گرفته است. با اشاره کوتاهی به نظریه امام خمینی(ره) این فصل را پشت سر می گذاریم. امام(ره) معتقدند که امام حسین علیه السلام اساساً برای این قیام کردند که حکومت را بدست آوردند و با استفاده از آن اصلاحات بنیادی را پی ریزی کنند و به اهمیت عدالت و نقش آن در تشکیل حکومت اسلامی از سوی امام حسین علیه السلام تاکید فراوان دارند.

فصل سوم: نظریات اجتماعی

کسانی که تحلیل جامعه شناختی از این قیام دارند بدنبال دستیابی به مواردی هستند که بتوانند از قضیه عاشورا استفاده کاربردی برده و آن را راهنما و راهگشای زندگی مسلمانان قرار دهند. در متون جامعه شناسی، دین یک نهاد اجتماعی محسوب می شود که یکی از کارکردهای اساسی آن دادن معنایی از اجتماع به جامعه و تحکیم روابط اجتماعی است. با عنایت به این رهیافت است که عاشورا در تحول بخشیدن به حرکت ها و انسجام دادن به جوامع کارگشا می شود (همچون تاثیر آن بر جوامع شیعی در طول تاریخ)

در این فصل نگارنده نظریات ابوعلم، جلال الدین همایی، خالد مجد خالد، سید محسن امین، سید حسین محمد جعفری هندی، دکتر شریعتی، شهید مطهری و شیخ محمد شمس الدین را مورد بررسی قرار می دهد که ما به خلاصه ای از نظریات دکتر شریعتی بسنده می کنیم. نظریه وی را در حوزه جامعه شناختی می توان ابزاری و ایدئولوژیکی دانست چه او بدان قصد به عاشورا پرداخته است که آن را وسیله دمیدن روح انقلاب در کالبد مردم ایران و حتی جهان اسلام قرار دهد تا از آن طریق به دین رنگ اجتماعی بزند، آن را پویا سازد و مردم را بدان وسیله به پویایی و تحرک وادارد. دکتر شریعتی دو اصل را ارائه می دهد که مدعی است بدون توجه به آنها نمی توان درک درستی از عاشورا بدست آورد: 1- اصل وراثت، وی حسین علیه السلام را وارث رسالتی می داند که خداوند برای بندگان صالح خود از آدم علیه السلام تا خودش در نظر گرفته است. 2- درک مفهوم شهادت. شریعتی شهادت را آمیزه ای از یک عشق گذرا و یک حکمت عمیق و پیچیده می داند و وسیله ای که اگر در اختیار کسی قرار گیرد و شرایط مناسب فراهم گردد می تواند بهره های زیادی از آن ببرد.

فصل چهارم: نظریات تاریخی- قومی

در این فصل نظریات اندیشمندانی مورد بررسی قرار می گیرد که در تحلیل عاشورا به بررسی ریشه های اصلی اختلاف خاندان بنی هاشم و بنی امیه پرداختند. از این دیدگاه فرزند بنی امیه و هاشم به هیچ وجه با هم صلح نکردند و فقط مدت کوتاهی با ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله این اختلاف به ظاهر فروکش کرد. در این نگرش مدارک اصلی اسناد تاریخی هستند و به متون دینی پرداخته نمی شود. قضاوت اکثریت کسانی که از این منظر به قیام عاشورا پرداخته اند این است که اختلاف این دو در پیروی گروه اول از حق و حقانیت و حاکمیت دین و باطل دانستن دین از سوی گروه دیگر بوده است که در آن صورت انگیزه و فلسفه قیام اباعبدالله در واقع احیای حق و امحای باطل محسوب می شود. از جمله کسانی که از این منظر به حادثه کربلا نگریسته اند می توان به عباس محمود عقاد (استاد ادبیات عرب در مصر) و دکتر شهیدی اشاره کرد.

فصل پنجم: نظریات عرفانی

در این فصل دیدگاه عرفا در مورد واقعه عاشورا مورد برسی قرار می گیرد. غالباً عارفان از چشم خدا به دنیا می نگرند و از این جهت جز زیبایی در پدیده های عالم و جز امتحان الهی در وقایع مربوط به انسان ها چیزی احساس نمی کنند. عارف صحنه هستی را تجلی گاه ظهور الهی می داند و از وسیله ای استفاده می کند تا به تماشای حضور الهی بپردازد و فارغ از همه چیز در فکر و اندیشه وصال با حق تعالی است. او بهترین راه وصل و لقا را شهادت می داند چرا که پسندیده جانان است. امام حسین علیه السلام نیز در موقعیتی قرار گرفتند که بهترین نوع مرگ برایشان فراهم شد و همواره در طول حرکت شکرگزار این نعمت الهی بودند. از جمله کسانی که عاشورا را از منظر عرفانی مورد ارزیابی قرار داده و با این کار شاهدی چون عاشورا برای حقانیت طریقت خود ارائه کرده اند می توان به سنایی غزنوی، سیدبن طاوس، اقبال لاهوری و عمان سامانی اشاره کرد.

فصل ششم: نظریات اسطوره ای

برخی از کسانی که تحقیقاتشان به نوعی با اسطوره مرتبط می باشد معتقدند که اسطوره های ایرانی، فرهنگ تشیع را بستر مناسبی برای ادامه و استمرار حیات خود یافته اند. از منظر ایشان در ایران باستان و بین النهرین هم مفهوم «شهید» وجود داشته است. در بین النهرین قبل از حلول سال نو «رموزی» خدای شهید شونده به شهادت می رسد و باعث قطع آب ها می شود و در چهره اجتماع عزاداری ده روزه را باعث می شود. یک نقطه اشتراک بین این دو ماجرا به چشم می خورد؛ اینکه وقتی خدایان به ناحق کشته می شوند بستر توجه به امور ماورایی فراهم می شود که همین موضوع منجر به تقرب آنان به معبودهای خود می گردد. همچنین تاثیر فرهنگ مسیحی بر نظریات اسطوره ای کاملاً مشهود است. زیرا در مسیحیت نیز نگرش اسطوره ای به شهید (عیسی) حول محور نجات بخشی و رستگاری در آخرت دور می زند. از این دیدگاه امام حسین علیه السلام جای مسیح را در فرهنگ اسلامی پر می کند. مولف در تحلیل این نظریه چند نکته را متذکر می شود: یکی آنکه ماجرای عاشورا مستند به اسناد تاریخی است پس نمی توان در اصل آن خدشه وارد کرد. البته ممکن است شیعیان در برگزاری آیین های عاشورا از مراسم عزاداری بین النهرین تاثیر پذیرفته باشند. نکته دیگر این است که رویکرد اسطوره ای به عاشورا مانع از الگوپذیری سیاسی، اجتماعی و دینی برای مردم است و موجب می شود که از نگاه ماورایی به حادثه نگریسته شود، و این جریان، دین و عاشورا را از عرصه زندگی بشری دور می سازد.

به نظر می رسد نگارنده در رسیدن به هدف خود که آشناسازی خوانندگان با نظریات مختلف اندیشمندان درباره عاشورا است موفق بوده است. وی با عنایت به آثار مختلفی که در این زمینه نگاشته شده است و با روش تحلیلی استنباطی که بکار برده است نظریات مختلف را مورد بررسی موشکافانه قرار داده و در موارد مورد نیاز به نقد نظریات اندیشمندان پرداخته است. کتاب مورد بحث از آن جهات که حاوی رویکردهای متعدد در مورد حادثه عاشورا می باشد جوابگوی نیازهای علمی، معنوی و روحی همه اقشار جامعه می باشد.

کلمات کلیدی
معرفی کتاب  | 
لینک کوتاه :