معرفی کتاب

آشنایی با آثار خواجه نصیر الدین طوسی-الجوهر النضید

مؤلف کتاب محمد بن محمد بن حسن طوسی مکنا به ابو جعفر و ملقب به نصیر الدین و مشهور به محقق طوسی و خواجه طوسی است که یکی از پر آوازه ترین شخصیت های علمی در تاریخ اسلام است. او در یازدهم جمادی الأولی در سال 597 ه ق در شهر طوس متولد شد و در هیجدهم ذی الحجه سال 672 ه ق در سن هفتاد و پنج سالگی بر اثر بیماری در شهر بغداد درگذشت و بنا به وصیتش در عتبه مقدسه کاظمین« علیهما السلام» مدفون گردید.

زبان : Persian تعداد بازدید : 476     تاریخ درج : 1395/12/03    

مؤلف و موضوع

تجرید منطق کتابی است شامل تمامی بخش های منطق و بسیار مختصر که خواجه نصیر الدین طوسی آن را نوشته است و علامه حلّی به شرح غیر مزجی آن اقدام نموده و آن را« الجوهر النضید فی شرح کتاب التجرید» نامیده است.

کتاب خواجه اگر چه اکنون به نام« تجرید المنطق» معروف است و در الذریعة نیز با همین نام و به عنوان عدل تجرید الاعتقاد مطرح است لیکن از مقدمه علامه حلّی در شرح خود که می گوید:

« و تفت علی المختصر الموسوم بالتجرید فی المنطق» و نام گذاری شرح خود در همان مقدمه به الجوهر النضید فی شرح التجرید و مقدمه خود خواجه، روشن می شود که خواجه قصد داشته کتابی مشتمل بر قواعد منطقی بنویسد و از ابتدا نام آن را التجرید گذاشته بوده است و بعدا که تصمیم گرفته قسمت کلام را نیز به آن اضافه کند، برای تفکیک آن از قسمت منطق- همان طور که از مقدمه کتاب تجرید الاعتقاد روشن می شود- آن را به تجرید الاعتقاد نامیده است.

از این رو این مطلب مبین نیست که خواجه قسمت منطق را به عنوان مقدمه برای قسمت کلام نوشته است و احتمالا این استنباطی از اشتراک اسم این دو کتاب و مقدمه بودن منطق برای سائر علوم است. پس اسم این متن منطقی همان طور که استظهار کردیم التجرید بوده است. اما در نام شرح علامه اختلافی در کار نیست و علامه خود آن را به الجوهر النضید نام گذاری کرده است.

مطالب

این کتاب همان طور که در مقدمه آن آمده و ترتیب فعلی نیز آن را تأیید می کند دارای نه فصل است.

فصل اوّل: به مدخل علم منطق می پردازد و بحث های مقدمه ای مثل علم بودن منطق و بحث الفاظ و کلیات خمس و کلی و جزئی و ذاتی و عرضی را شامل می شود.

فصل دوم: مقولات عشر را بیان می کند و به رابطه های چهارگانه در تقابل می پردازد.

فصل سوم: بحث های مختلفی پیرامون قضیه و اقسام شرطی و حملی آن را در بر دارد و با ذکر مواد و جهات قضایا به بحث از قضایای موجهه و غیر موجهه و نسبت های آنها و عکس مستوی و نقیض می پردازد.

فصل چهارم: با بحث از قیاس به انتاج آن پرداخته و شکل های مختلف آن و اقسام قیاس و استقراء و تمثیل را بیان کرده است.

فصل پنجم: با مطرح کردن برهان و حد از اقسام برهان و اقسام علت و مقدمات آنها و رابطه علوم و چگونگی اکتساب حد و رابطه آن با برهان را بحث می کند.

فصل ششم: به صناعت جدل می پردازد و از فائده و مقدمات و مبادی و موضوع و مواضع مختلف آن بحث می کند.

فصل هفتم: با مطرح کردن صناعت مغالطه، مواد و اسباب لفظی و معنوی آن را مورد بحث قرار می دهد.

فصل هشتم: به خطابه می پردازد و در رابطه با نفع و اجزاء و مبادی و ارکان خطابه بحث می کند.

فصل نهم: آخرین صناعت منطقی یعنی شعر را همراه با نفع و مواد و تعریف آن مورد بحث قرار می دهد.

انگیزه تألیف

خواجه در مقدمه خویش بر این کتاب، انگیزه خود از تألیف این کتاب را جدا کردن قواعد و اصول منطقی و مرتب کردن آن با رعایت اختصار و پرهیز از زوائد معرفی و هدف از این کار را سهولت یادگیری و یادآوری قوانین منطقی معرفی می کند.

علامه حلّی در مقدمه خویش انگیزه شرح را سخت بودن فهم مطالب کتاب به خاطر اختصار آن معرفی می کند و می خواهد با شرح آن مشکلات و سختی های آن را آشکار و واضح نماید تا فهم کتاب به راحتی صورت پذیرد.

ارزش و اعتبار

کتاب تجرید منطق با وجود اختصار، تمام ابواب منطق را حاوی است و زمینه بسط کلام و تعمیق در آن را فراهم نموده است لیکن علی رغم این مطلب آن چنان مورد توجه قرار نگرفته است و بر خلاف قسمت کلام یعنی تجرید الاعتقاد که شرح های بسیاری دارد تنها دو شرح بر آن نوشته شده است.

شرح علامه حلّی این کتاب را از انزوای علمی خارج نموده و مطالب آن را در اختیار طالبان علم قرار داده و زمینه را برای استفاده از این کتاب فراهم نموده است. نظم و ترتیب متن و شرح احتمالا در قرن های اولیه آن را در زمره کتاب های درسی مورد استفاده دانش پژوهان قرار داده است.

ولی در زمان های اخیر این کتاب نیز مثل بسیاری از کتاب های دیگر که می تواند به ارتقای علمی در این رشته کمک کند، فراموش گشته و دانش پژوهان از آن محروم هستند و بر مبلغان دانش و علم است که با تبلیغ، طالبان را به سوی آنها سوق دهند زیرا در این کتاب مخصوصا در قسمت صناعات خمس آن مطالب عالیه ای وجود دارد که بسیاری از کتاب ها از آن خالی است.

زمان تألیف و چاپ

خواجه نصیر الدین طوسی از نوشتن تجرید منطق در اواسط شعبان 656 ه ق فراغت یافته است و تنها نسخه خطی گزارش شده از آن که در کتابخانه ملّی ملک موجود است نیز در سال های 665 تا 667 ه ق در زمان حیات خود خواجه نوشته شده است.

این کتاب به طور مستقل چاپ نشده و تنها به همراه شرح علامه چاپ شده است. علامه شرح خویش را بعد از وفات خواجه نوشته و نسخه خطی موجود از آن مربوط به سال 1058 ه ق است.

در سال 1311 این کتاب به صورت سنگی طبع گردیده و به همراه آن رساله تصور و تصدیق صدر المتألهین نیز چاپ شده است.

این چاپ در سال 1371 ه ش توسط انتشارات بیدار به صورت حروفی چاپ شده است. از مزایای این چاپ حواشی مرحوم طاها طبرسی کلاردشتی است که با رمز( ط) در انتهای هر صفحه آمده است.

دیگر مزیت آن فهرست اصطلاحات و اعلام و کتب است که در انتهای کتاب آمده است و برنامه کامپیوتری تجرید منطق نیز از همین چاپ تهیه شده است.

شروح، تعلیقات، ترجمه

تجرید منطق تنها دو شرح دارد: الجوهر النضید که شاگرد خواجه، علامه حلّی آن را نوشته و شرح دیگر را محمود بن محمد بن محمود نیریزی در سال 913 ه ق نوشته است.

تعلیقاتی از آقای طاها طبرسی کلاردشتی موجود است که در چاپ حروفی موجود در ذیل صفحات آورده شده است و به توضیحاتی پیرامون شرح علامه حلّی می پردازد.

آقای منوچهر صانعی دره بیدی کتاب الجوهر النضید را به فارسی ترجمه کرده است. این ترجمه در سال 1364 ه ش تمام شده و در سال 1370 ه ش انتشارات حکمت آن را منتشر کرده است. در انتهای این ترجمه فهرستی از اصطلاحات کتاب آمده است.

شیوه مؤلف

هدف خواجه در نوشتن کتاب تجرید تبیین قواعد کلی منطق به صورت مختصر بوده است. از این رو در هر مبحث ابتدا تقسیمات کلّی آن را ذکر می کند مثل تقسیم مقولات به ده قسم ولی از تقسیمات فرعی صرف نظر می کند و اقسام مختلف را نیز تعریف می کند و به تمثیل درباره آنها می پردازد.

قواعد کلّی استخراج شده از ابواب منطقی نیز ابتدای هر فصل بعد از تقسیمات را به خود اختصاص می دهد و آنگاه خواجه به جزئیات بحث می پردازد.

شیوه علامه در شرح و توضیح عبارت های خواجه به صورت غیر مزجی است. از این رو بعد از نقل عباراتی از متن، اگر مقدماتی نیاز باشد که خواجه به خاطر اختصار از آن صرف نظر کرده است، آنها را توضیح می دهد و در ضمن بحث اقسام فرعی و مثال های مختلفی را که برای روشن شدن اصل بحث و عبارت های خواجه نیاز است، اضافه می کند.

کلمات کلیدی
خواجه نصیرالدین طوسی  |  آثار خواجه نصیرالدین طوسی  |  مجموعه آثار خواجه نصیرالدین طوسی  |  الجوهر النضید  | 
لینک کوتاه :