علما و مفاخر  /  علما و بزرگان دینی  /  قرن دهم  /  قاضی احمد قمی

مورخ آگاه


تعداد بازدید : 97     تاریخ درج : 1390/10/06    

قاضی احمد قمی را تاریخ نگار منصف و کارگزار پر تلاش معرفی کرده اند. عالم محقّق، مرحوم ملا احمد نراقی، ضمن آنکه صورت مکاتبه قاضی احمد قمی به یکی از فضلای بلوک جاسب (در حوالی قم) را در کتاب خزائن خویش می آورد، در خاتمه آن می نویسد:

تمام شد مکتوب حضرت افادت و افاضت پناه، حقایق و معارف آگاه، اعلم علما، قاضی احمد قمی.[1]

در این مکاتبه، وی خطاب به دانشمندی از اهل جاسب، این آبادی را به «طریق دارالمؤمنین قم» از اراضی طیبه و اماکن با شرافت معرفی می کند و سپس برخی از مشاهیر و رجال نامی و عده ای از صالحان و نیکوکاران جاسب را از نظر گذرانیده و به خصوص از آنهایی که نسل در نسل در آستان مقدس حضرت امام رضا علیه السلام مشغول خدمت و تلاش بوده اند سخن گفته است.[2]

در سال هایی که قاضی احمد در مشهد توقف داشته یعنی سال های (960 - 985 ق.) وی علاوه بر آنکه با اهل فضل و هنر حشر و نشر داشته بسیاری از آنان را شناسایی کرده و شرح حالشان را در کتاب گلستان هنر و نیز خلاصةالتواریخ گردآورده است.

ساختار دینی ایران در عصر صفوی، گذشته از اصفهان و مشهد، چند کانون مهم دیگر نیز داشت که یکی از آنها قم بود. این شهر به دلیل وجود بارگاه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و نیز اکثریت شیعه و وجود عالمان و مشاهیر معروف، از همان سال های آغازین فرمانروایی صفویان، به صورت یک پایگاه مهم فرهنگی و اجتماعی در آمد و از تحولات این عصر تأثیر پذیرفت. تکاپوی عالمان معروفی چون ملا محمد طاهر قمی و قاضی احمد قمی، در واقع مکمّل فعالیت های عالمان اصفهان و در رأس آنان علامه مجلسی بود و در این راستا قاضی احمد قمی نقش مهمی را ایفا نمود.[3]

قاضی احمد قمی در زمان فوت شاه طهماسب. بیست سال داشت و باتوجه به اشتغال او در رشته های مختلف دیوانی و علاقه اش به علم و هنر، تاریخ نویسی و احاطه به حوادث سیاسی اجتماعی، توانسته است حوادث زمان خویش را با نوعی بصیرت و استقلال بنویسد. او در نگارش نامه های اداری و مراسلات سیاسی تبحر داشت.[4] وی تعداد زیادی نامه و منشور به زبان فارسی، ترکی و عربی فراهم آورد که اغلب آنها به عنوان سند، اعتبار تاریخی دارند. از نامه های مفصل او، نوشته پندآمیزی است به عربی، که امیرعبدالوهاب نقیب سفیر شاه اسماعیل - که برای تهنیت و تعزیت سلطان سلیم پادشاه عثمانی به استانبول رفته بود برای اولاد خود نوشته و جوابی است که فرزندان، برایش فرستاده اند.[5]

دیگری، نامه مفصلی است از سوی شاه طهماسب، خطاب به سلطان سلیم دوم، پادشاه عثمانی که قاضی احمد در تنظیم آن دخالت داشته است. این نامه، گرچه برای تبریک و تسلیت فرستاده شده؛ اما جنبه های جالب و آموزنده ای در معرفی اوضاع و احوال اجتماعی و فرهنگی زمان صفویه دارد. با اینکه قاضی احمد همچون بسیاری از وقایع نگاران از کارگزاران مهم حکومتی بوده و در دستگاه دولت صفوی سمت های گوناگونی را عهده دار بوده است و با این وصف باید به تملّق گویی و خوش آمد فرمانروایان بپردازد و از کارنامه آنان دفاع کند؛ در مواردی که خلاف می دیده، به انتقاد می پرداخته و از برخی خلافکاری ها و رفتارهای نامطلوب پرده برمی داشته است. وی سرکردگان قزلباش را به دلیل اعمال وحشیانه، که منجر به نا امنی و آشوب در سرزمین ایران گردیده محکوم می نماید.

وی عده ای از حکمان را به دلیل جنایت و ظلم بر علیه مردم مظلوم به بار ملامت و شمامت گرفته و از فساد و تباهی برخی که ادعای فضل و دانش دارند و در کسوت قضاوت، حق را زیر پا می نهند، با تأسف سخن می گوید. این صراحت و صداقت در بیان وقایع و حقایق، وی را به عنوان مورّخی معتبر و مورد اعتماد قرار داده است.[6]

از زمان روی کار آمدن سلطان محمد خدابنده، قاضی احمد، با شجاعت تمام و برحسب وظیفه، در غالب لشکرکشی های پادشاه و فرزندش حمزه میرزا، همراه اردو بوده است. او اشاره می کند در جنگ بین علی قلی خان شاملو (لله عباس میرزا) و سپاهیان شاهی حضور داشته و در قتل عام فجیع سبزوار توسط سردمداران قزلباش از نزدیک شاهد این جنایت بوده است. در مبارزه بین ولی خان ترکمن و سپاه محمدشاه در کاشان می کوشید این شهر را از گزند هجوم آن یاغیان حفظ کند و دروازه هایش را استوار نماید.[7]

پی نوشت ها:

[1] خزائن، ملا احمد نراقی به تحقیق، تصحیح و تعلیق علامه حسن زاده آملی، ص 518 - 521.

[2] ر.ک: ساختار نهاد اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، دکتر منصور صفت گل، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، تهران، 1381.

[3] خلاصةالتواریخ، ص 91 - 104.

[4] همان، ص 177 - 179، 461 - 466، 560، 169 - 286.

[5] خلاصةالتواریخ، ص 554، 555 و 611.

[6] تاریخ نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ، دکتر جهانبخش ثواقب، ص 59.

[7] گلستان هنر، ص 54 - 55؛ مقدمه دکتر اشراقی خلاصةالتواریخ، ص 13 و 23.

لینک کوتاه :