علما و مفاخر  /  علما و بزرگان دینی  /  قرن دهم  /  قاضی احمد قمی

آثار دیگر


تعداد بازدید : 94     تاریخ درج : 1390/10/06    

قاضی احمد قمی علاوه بر اثر مشهور فوق، کتاب های دیگری نیز تألیف نموده که در ذیل به معرفی آنها می پردازیم:

1. گلستان هنر

اثری است هنری در شرح حال خوش نویسان و نقّاشان، با دو تحریر؛ یکی در اواخر سال 1004 ق. و دیگری در سال 1015 ق. مشتمل بر یک مقدمه در باب آفرینش قلم و کتاب، سه فصل در شرح حال خطّاطان و نقّاشان و یک خاتمه در باب جدول و تذهیب و رنگ های گوناگون و لوازم کتابخانه و... این نوشتار، نخستین اثر وی است که درتألیف آن، علاوه بر مشاهدات شخصی و ارتباط با هنرمندان و خطّاطان، از دو منبع بهره گرفته است؛ یکی رساله منظوم خطاط مشهور، سلطان علی مشهدی، درباره صناعت خطّاطی و قواعد تعلیم آن و دیگری کتاب سام میرزا صفوی فرزند شاه اسماعیل اوّل. از این کتاب در حال حاضر شش نسخه خطی موجود است و احمد سهیلی خوانساری نسخه متعلق به حاج حسین آقا نخجوانی را تصحیح و در تهران به چاپ رسانیده است.[1]

2. مجمع الشعراء (تذکرةالشعراء)

کتاب یاد شده اثری است در شرح حال و آثار شاعران و هنرمندان برجسته، که قاضی احمد بارها در خلاصةالتواریخ و گلستان هنر از آن یاد کرده است و به اقتضای موضوع و بیشتر وقت ها به مناسبت وفات یک شاعر و یا هنرمند، شرح حال مفصل او را به مجمع الشعرا حواله داده است. منظور از مجمع الشعرای عباسی و مجمع الشعرا و مناقب الفضلا که در گلستان هنر آمده، همین کتاب است.[2] این اثر اکنون در دسترس نیست.

3. جمع الخیار

این کتاب تذکره ای بود در شرح حال نویسندگان و شاعران آذربایجان، عراق و خوزستان، در شش مجلد کوچک.[3] براساس نظر پروفسور «والتر هینتس» این کتاب و مجمع الشعرا هردو یک اثر بوده اند.

4. منتجب الوزرا

این کتاب اثری است ناتمام که شامل دو بخش است و هیچ کدام به هم ارتباط ندارد. بخش نخست، شرح حال برخی از وزیران معروف است و بخش دیگر، نمونه هایی است از منشآت. نسخه ای از آن در کتابخانه دولتی «پروس» در برلین بوده و کنون در «توبینگن» است که نسخه عکسی آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه، با شماره 53 - 3752 موجود است. قاضی احمد در صفحه دوم این نسخه، خود را قاضی احمد بن میرمنشی ابراهیمی الحسینی، معرفی می کند؛ ولی از زمان تألیف آن، نامی به میان نمی آورد. وی در مقدمه، خطاب به وزیر حکمی که کتاب را به وی تقدیم کرده در ضمن شعری می گوید:

پادشاه ربع مسکون وارث صاحب قران

شهسوار عرصه گیتی سلیم کامران

به نوشته «هانس مولد» نام سلیم در این شعر با سلطان سلیم عثمانی ارتباطی ندارد و منظور جهانگیر، فرمانروای هند بوده که در آغاز سلطنت به سال 1014 ق. نام جهانگیر را بر خود نهاده است. مؤلف، اثر خود را به وزیر جهانگیر تقدیم کرده و عنوان کتاب، این موضوع را تأیید می کند.[4]

5. تدوین اشعار ابراهیم میرزا

قاضی احمد قمی می نویسد: (ابراهیم میرزا) در شعر و شاعری، شیرین زبان و درست بیان بود. به مناسبت مقام و منصب، تخلص «چاهی» را برگزید و به فارسی و عربی شعر می سرود. وی دو ساقی نامه گفته و در علم عروض، قافیه و معما، مهارت داشت. راقم این سطور دیوان اشعارش را که شامل سه هزار بیت است، جمع آوری نموده و دیباچه ای بر آن نوشته است.[5]

6. مکتوبات

از قاضی احمد قمی چند مکتوب بر جای مانده که ملا احمد نراقی یکی از آنها را تحت عنوان نامه ای به یکی از فضلازادگان جاسب قم در کتاب خزائن خود آورده است. همچنین مکتوب مفصلی از قاضی احمد، که اکثر مطالب آن را او و پدرش تنظیم کرده و پس از تأیید شاه طهماسب صفوی برای دربار عثمانی فرستاده اند، باقی مانده است.[6]

7. فراهم آوردن اشعار میرشمس الدین محمد کرمانی[7]

قاضی احمد که اشعار میرشمس الدین را جمع آوری کرده می نویسد: و آنچه از نتایج طبع وقاد آن حضرت سرزده و فقیر به طریق حروف تهجی در سلک تحریر کشیده، از قصاید، هفت بند، غزلیات، رباعیات و دیباچه بر آن نوشته هزار بیت می شود.[8]

قاضی احمد قمی که به این سید وارسته و فاضل و کارگزار عصر صفوی علاقه داشته، می خواسته در شرح حالش کتابی بنویسد؛ ولی گویا موفق نگردیده است. البته در بخش هایی از کتاب خلاصةالتواریخ، گزارش زندگی و تلاش های سیاسی اجتماعی او را آورده است.

8. رساله ای در احوال و مفاخر و مناقب قم

مؤلف «ریاض العلما و حیاض العلما» این نسخه را در اختیار داشته و در شرح حال برخی از مشاهیر، در کتاب مذکور از آن استفاده کرده است. محقق محترم، آقای مدرسی طباطبایی و نیز مورخ معاصر استاد محیط طباطبایی زواره ای نیز به معرفی آن پرداخته است.[9]

پی نوشت ها:

[1] مقدمه کتاب گلستان هنر، مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، همان شماره، ص 152؛ تاریخ ایران دوره صفویان، پژوهش کمبریج، ص 506 و 507؛ تاریخ نگاری عصر صفویه، ص 49.

[2] گلستان هنر، چاپ تهران، ص 107 و 118.

[3] تاریخ تذکره های فارسی، ج 1، ص 416.

[4] مقدمه دکتر احسان اشراقی بر خلاصةالتواریخ، ص 14.

[5] همان، مقدمه، ص 15.

[6] فهرست اسامی و آثار خوشنویسان قرن دهم هجری قمری، ص 68.

[7] ر.ک: ستارگان حرم، مقاله نگارنده.

[8] پوست پلنگ، دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی، ص 328.

[9] بررسی های تاریخی، ش 57، ص 89 - 91.

لینک کوتاه :