علما و مفاخر  /  علما و بزرگان دینی  /  قرن دوم

بُکَیْربن اَعْیَن الشیبانی الکوفی

بکیر از اصحاب امام باقر (ابن ندیم، ص ۲۷۶) و امام صادق علیهماالسلام است (امین، همانجا) که بدون واسطه و گاه به واسطه برادرش، زراره بن اَعین *، حدیث نقل کرده است و شمار زیادی از محدثان، از جمله عبدالله بن بکیر، اَبان بن عثمان، جَمیل بن دَراج، حَریزبن عبدالله، عبدالرحمان بن حجاج، علی بن رِئاب و عمربن اُذَینَه (خوئی، ج ۳، ص ۳۶۰ـ۳۶۱؛ کاظمی، ص ۲۶؛ مازندرانی حائری، ج ۲، ص ۱۷۵) از او حدیث نقل کرده اند. ۶) حسن بن جهم بن بکیر، از اصحاب و راویان امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام و از محدثان ثقه (زراری، ص ۸) که با واسطه از محدثانی چون بکیربن اعین، حمادبن عثمان، عبدالله بن بکیر و فضیل بن یسار حدیث نقل کرده است و محدثان دیگری، چون احمدبن محمدبن عیسی، حسن بن علی بن فضال، علی بن اسباط، محمدبن اسماعیل و محمدبن

چکیده ماشینی


تعداد بازدید : 461     تاریخ درج : 1397/12/01    

ابوجَهم بکیربن اعین بن سُنْسُن الشیبانی الکوفی، از مشهورترین اصحاب امام باقر و امام صادق علیهماالسلام. خاندان او، آل اعین، از نخستین و مهمترین خانواده های شیعی در کوفه و شماری از فرزندانش نیز،تا زمان غیبت کبرای امام عصر عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف (قرن چهارم ) در فقه و حدیث سرآمد بودند که نامدارترین آنها عبدالله بن بکیر و ابوغالب احمدبن محمد زُراری اند.

این مقاله به معرفی بکیر و خاندان او جز عبدالله و ابوغالب می پردازد.

به نوشته زراری (ص ۲۶ـ۲۷)، عبدالملک بن اَعْیَن اولین فرد این خاندان بود که به هدایت صالح بن میثم، صحابی امام باقر و امام صادق علیهماالسلام، شیعه شد و سپس حمران بن اعین به تشویق ابوخالد کابلی، از ثقات امام سجاد علیه السلام، مذهب تشیع اختیار کرد. زراری (ص ۲۱) این نکته را نیز نقل کرده که اُمّالاَسود دختر اعین نخستین کس از این خاندان بوده که، از طریق ابوخالد کابلی، به مذهب شیعی گرویده است.

هر چند بکیر را در شمار صحابیان امام سجاد علیه السلام نیاورده اند، احادیث منقول از او نشان می دهد که زمان آن امام را نیز درک کرده است (طوسی، ۱۳۵۶، ص ۷۴؛ خوئی، ج ۳، ص ۳۵۹ براساس مطلب طوسی ). بنابر احصای خوئی (ج ۳، ص ۳۶۰، احادیث منقول از بکیر در کتب اربعه حدیثی شیعه به ۱۲۵ می رسد که جز چهار حدیث (کلینی، ج ۱، ص ۹۳، ۱۰۹، ۴۳۸) بقیه فقهی اند. امام صادق علیه السلام او را بعد از وفاتش تکریم کرده و به همنشینی وی در آخرت با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وسلّم و امیرمؤمنان علیه السلام اشاره کرده است . بحرالعلوم (ج ۱، ص ۲۵۶) پس از نقل این روایت آن را صحیح و معتبر دانسته است (کشّی، ص ۱۸۱؛ علاّ مه حلّی، ص ۲۸؛ قهپائی، ج ۱، ص ۲۷۹؛ ابن طاووس، ص ۵۸؛ امین، ج ۳، ص ۵۹۹ ـ ۶۰۰).

بکیر از اصحاب امام باقر (ابن ندیم، ص ۲۷۶) و امام صادق علیهماالسلام است (امین، همانجا) که بدون واسطه و گاه به واسطه برادرش، زراره بن اَعین *، حدیث نقل کرده است و شمار زیادی از محدثان، از جمله عبدالله بن بکیر، اَبان بن عثمان، جَمیل بن دَراج، حَریزبن عبدالله، عبدالرحمان بن حجاج، علی بن رِئاب و عمربن اُذَینَه (خوئی، ج ۳، ص ۳۶۰ـ۳۶۱؛ کاظمی، ص ۲۶؛ مازندرانی حائری، ج ۲، ص ۱۷۵) از او حدیث نقل کرده اند.

در اسناد برخی از احادیث نامهای کسانی چون ابن ابی عَمیر آمده که از بکیر نقل حدیث کرده اند، در حالی که از نظر زمانی بین آنها فاصله زیادی وجود دارد. برخی رجال شناسان این اسناد را تصحیح و مورد اشتباه را روشن کرده اند ( رجوع کنید به خوئی، ج ۳، ص ۳۶۲؛ تستری، ج ۲، ص ۳۸۶).

فرزندان بکیر به بکیریون و وُلدجهم و بیش از همه به زُراری (منسوب به زراره بن اعین، برادر بکیر) معروف اند (موحد ابطحی، ص ۱۸۵؛ زراری، ص ۱۱؛ بحرالعلوم، ج ۱، ص ۲۴۲) و نسبت اخیر به نوشته ابوغالب (همانجا)، به این جهت بوده که مادر حسن بن جهم بن بکیر نواده زراره بناعین بود. گویا ذکر همین نسبت در توقیعات امام هادی علیه السلام برای سلیمان بن جهم در رواج آن (زراری ) تأثیر جدی داشته است (بحرالعلوم، ج ۱، ص ۲۲۸ـ۲۲۹). در برخی منابع، به هنگام ذکر نام افراد این خاندان، گاه به اشتباه (احتمالاً به سهو کاتبان ) به جای «زراری » کلمه «رازی » نوشته شده است (مامقانی، ج ۱، بخش ۲، ص ۲۷۱ و ۳۲۳؛ج ۲، بخش ۱، ص ۲۹۱؛ج ۳، بخش ۱، ص ۱۲۲).

بهترین و قدیمترین زندگینامه فرزندان بکیر در رساله ای مندرج است که ابوغالب، به قصد اجازه روایت کتب خود و خاندانش و آنچه از کتب گذشتگان نزدش بوده، برای نواده خود، ابوطاهر محمدبن عبیدالله بن احمد شیبانی زراری، نوشته است.

برخی از اخلاف بکیر که از نظر حدیثی و فقهی شناخته شده اند، از این قرارند:

۱) عبدالحمیدبن بکیر، از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام، که بی واسطه و گاه به واسطه عبدالملک و محمدبن مسلم، حدیث نقل کرده است و گروهی از محدثان، از جمله محمدبن ابی عمیر، صَفوان بن یحیی، حسن بن محبوب و یونس بن عبدالرحمان، از او نقل حدیث کرده اند؛

۲) عمربن بکیر، صحابی امام صادق علیه السلام؛

۳) عبدالاعلی بن بکیر، راوی حدیث از امام صادق علیه السلام که در اسناد احادیث زیادی بین او و عمویش عبدالاعلی بن اعین خلط شده است (موحد ابطحی، ص ۱۳۳)؛

۴) زیدبن بکیر و جهم بن بکیر که طوسی (۱۳۸۰، ص ۱۰۹)، نجاشی (ص ۲۲۲)، ابن داوود حلّی (ص ۵۷)، قهپائی (همانجا) و امین (همانجا) آنها را در زمره اولاد بکیر نام برده اند؛

۵) حسین و محمد و علی، فرزندان عبدالحمیدبن بکیر و از راویان حدیث (نجاشی، همانجا)، هر چند زراری (ص ۲۴) این سه برادر را فرزندان عبدالله بن بکیر خوانده است؛

۶) حسن بن جهم بن بکیر، از اصحاب و راویان امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام و از محدثان ثقه (زراری، ص ۸) که با واسطه از محدثانی چون بکیربن اعین، حمادبن عثمان، عبدالله بن بکیر و فضیل بن یسار حدیث نقل کرده است و محدثان دیگری، چون احمدبن محمدبن عیسی، حسن بن علی بن فضال، علی بن اسباط، محمدبن اسماعیل و محمدبن

نسب نامه خاندان بکیربن اعین

عبدالحمید از او نقل حدیث کرده اند (خوئی، ج ۴، ص ۲۹۵). شمار احادیث نقل شده از او، که غالباً فقهی است، به ۱۲۳ می رسد (همانجا)؛

۷) حسین بن جهم بن بکیر، از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام که در بعضی کتب رجال، او و حسن بن جهم را خلط کرده اند (مامقانی، ج ۱، بخش ۲، ص ۳۲۳)؛

۸) علی بن جهم بن بکیر، از اصحاب و راویان امام کاظم علیه السلام . موحد ابطحی (ص ۱۹۳) محمد را نیز از فرزندان جهم نام برده است . البته برای محمد نیز فرزندی به نام علی ذکر شده است (همانجا)؛

۹) محمدبن حسن بن جهم بن بکیر، که بتردید در طبقه اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام قرار دارد و چند حدیث نیز از او نقل شده است (همان، ص ۱۹۸)؛

۱۰) سلیمان بن حسن بن جهم بن بکیر، از مشایخ شیعه، معروف به زراری (زراری، ص ۱۱)، که ازطریق مادر با آل طاهر نسبت داشت و بدین جهت همراه آنان به نیشابور رفت و پس از بازگشت آل طاهر از خراسان بهکوفه برگشت . محل سکونت او در کوفه سالها به عنوانمحله شیعه نشین آل زراره معروف بود (همان، ص ۱۲ـ۱۳)؛

۱۱) محمدبن سلیمان، معروف به ابوطاهر زراری (۲۳۷ـ۳۰۱)، از ثقات اصحاب حدیث که با امام حسن عسکری علیه السلام مکاتبه داشته و کتاب الا´داب والمواعظ و کتاب الدعاء ازآثار اوست . او واسطه انتقال کتب برخی از اصحاب ائمه به نسلهای بعد بوده است (همان، ص ۳۴ـ۳۷، شرح موحد ابطحی ). به نقل زراری (ص ۱۷) و شیخ طوسی (۱۳۹۸، ص ۱۶۳ـ ۱۶۴، ۱۸۱ـ۱۸۲)، وی مورد توجه حضرت امام عصر عجل اللّه تعالی فرجه الشریف نیز بوده و توقیعاتی برای او صادر شده است . نواده ابوغالب، محمدبن عبیدالله بن احمد، نیز به ابوطاهر زراری معروف بوده و بعضاً در اسناد، احادیث او و محمدبن سلیمان را خلط کرده اند (مامقانی، ج ۳، بخش ۱، ص ۲۲)؛

۱۲) ابوالحسن علی بن سلیمان زراری، از محدثان و فقهای مورد توجه امام عصر عجل اللّه تعالی فرجه الشریف بوده و با آن حضرت پیوند و ارتباط داشته، وتوقیعاتی نیز از جانب ایشان دریافت داشته است . کتاب النوادر از آثار اوست (خوئی، ج ۱۲، ص ۴۲ـ۴۳؛نجاشی، ص ۲۶۱)؛

۱۳) جعفر فرزند دیگر سلیمان را نیز از اصحاب امام هادی علیه السلام خوانده اند (طوسی، ۱۳۸۰، ص ۴۱۲، پانویس ۲؛

ابن حجر عسقلانی، ج ۲، ص ۱۱۵). از سه فرزند دیگر او، به نامهای احمد و حسن و حسین، نیز در رساله فی آل اعین زراری (ص ۱۲، ۱۴) یاد شده است .

منابع:

(۱) ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، بیروت ۱۳۹۰/۱۹۷۱؛

(۲) ابن داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/ ۱۹۷۲؛ابن طاووس، التحریر الطاووسی، المستخرج من کتاب حل

(۳) الاشکال فی معرفه الرجال، تألیف حسن بن زین الدین شهید ثانی، چاپ محمدحسن ترحینی، قم ۱۳۶۸ش؛

(۴) ابن ندیم، الفهرست، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۵۰ش؛

(۵) محسن امین، اعیان الشیعه، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛

(۶) محمدمهدی بن مرتضی بحرالعلوم، رجال السید بحرالعلوم : المعروف بالفوائدالرجالیه، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش؛

(۷) محمدتقی تستری، قاموس الرجال، قم ۱۴۱۰؛

(۸) ابوالقاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳؛

(۹) احمدبن محمد زراری، رساله فی آل اعین، مع شرحها لمحمدعلی موحدابطحی، اصفهان ۱۳۹۹؛

(۱۰) محمدبن حسن طوسی، رجال الطوسی، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱؛

(۱۱) همو، الفهرست، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۵۶/۱۹۳۷، چاپ افست قم ۱۳۵۱ ش؛

(۱۲) همو، کتاب الغیبه، تهران ( تاریخ مقدمه ۱۳۹۸ )؛

(۱۳) حسن بن یوسف علاّ مه حلّی، رجال العلامه الحلّی، نجف ۱۳۸۱/۱۹۶۱، چاپ افست قم ۱۴۰۲؛

(۱۴) عنایه الله قهپائی، مجمع الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۸۴ـ ۱۳۸۷، چاپ افست قم ( بی تا. )؛

(۱۵) محمدامین بن محمدعلی کاظمی، هدایه المحدثین الی طریقه المحمدین، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۵؛

(۱۶) محمدبن عمر کشّی، اختیار معرفه الرجال، ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش؛

(۱۷) محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۱۰؛

(۱۸) محمدبن اسماعیل مازندرانی حائری، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم ۱۴۱۶؛

(۱۹) عبدالله مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ سنگی نجف ۱۳۴۹ـ ۱۳۵۲؛

(۲۰) محمدعلی موحد ابطحی، تاریخ آل زراره، ( اصفهان، بی تا. )؛

(۲۱) احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعه المشتهرب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷٫

لینک کوتاه :