علما و مفاخر  /  علما و بزرگان دینی  /  قرن یازدهم

محمد بن حسن شیروانی

میرزا محمد شیروانی (۱۰۹۸-۱۰۳۳ هـ.ق)، از فقیهان و عالمان بزرگ شیعه در قرن ۱۱ هجری و از شاگردان آقا حسین خوانساری بود. وی صاحب تألیفات متعددی در ترویج معارف اهل بیت علیهم السلام و رشد جامعه اسلامی است و علامه مجلسی از شاگردان مبرّز ایشان می باشد.

تعداد بازدید : 1925     تاریخ درج : 1400/04/08    

میرزا محمد بن حسن شیروانی، در سال ۱۰۳۳ ه.ق. در شیروان (در استان خراسان شمالی) به دنیا آمد. او پس از گذراندن خردسالی، پای به مکتب نهاده و به فراگیری قرآن و دانش های آن روزگار پرداخت. از آن جا که از هوش سرشاری برخوردار بود، مورد تشویق استاد و خانواده اش قرار گرفت و تحصیل را به خوبی پشت سر نهاد؛ به همین علت، با راهنمایی پدرش راهی حوزه علمیه شیروان شده و شروع به تحصیل علوم اسلامی نمود.

نوجوان شیروانی پس از فراگیری مقدمات، برای تکمیل دانش خود چاره ای جز هجرت نمی دید. در آن زمان، حوزه علمیه اصفهان پذیرای عالمان و طلاب فراوانی بود؛ زیرا تأسیس اولین حکومت گسترده شیعه (صفویه)، پایتخت شدن اصفهان و حمایت پادشاهان صفویه از اهل علم، باعث رونق گرفتن مباحث و محافل علمی شده و حوزه علمیه اصفهان مورد توجه فرهیختگان قرار گرفت.[1] محمد نیز چون بسیاری از طلاب، زادگاهش را ترک کرد و به این شهر دانش پرور سفر نمود. وی در این مسیر، از شهرهای متعددی عبور کرد و از محضر برخی از دانشوران آن شهرها بهره مند شد.

او سپس از وارد حوزه اصفهان شده و بیش از پیش در راه تحصیل معارف اسلامی و شیعی، تلاش می نمود؛ به طوری که پس از گذشت چند سال، فقه، اصول، تفسیر، حدیث، کلام، فلسفه، ریاضیات و نجوم را فراگرفت.

وی در اولین روزی که به مدرسه محقق خوانساری وارد شد، استاد به تدریس شرح اشارات شیخ ابوعلی سینا مشغول بود؛ میرزای شیروانی پس از دقایقی، اشکالاتی مطرح ساخته و توجه همگان را به خود جلب کرد. طلاب که تا آن روز ایشان را در جمع خود ندیده بودند، چشم به استادشان دوخته تا پاسخ وی را بشنوند. آقا حسین خوانساری خودش را معرفی کرد، استاد چنین فرمود: «من در سطح معلومات تو مطالعه نکرده ام؛ امشب برای تو کتاب را مطالعه می کنم تا پاسخگوی سؤالات تو باشم».[2] آزاداندیشی استاد و میدان دادن به وی شاگرد، سبب شد ملا میرزا (که خود در فلسفه پرمایه بود) نزد آقا حسین بماند و شاگردی کند.[3]

میرزای شیروانی برای فراگیری علوم گوناگون، نزد بزرگان حوزه به شاگردی پرداخت؛ از دیگر استادان برجسته او ملا محمدتقی مجلسی، (۱۰۰۳ـ۱۰۷۰ هـ.ق) است.

شیروانی در سال ۱۰۹۱ هـ.ق به اصفهان مراجعت کرده[4] و از سوی حکومت صفویه، دانشمندان و مردم، مورد تجلیل و احترام شایانی قرار گرفت.

میرزای شیروانی به دلیل ژرف نگری و تلاش شبانه روزی، در مدت کوتاهی به مدارج عالی علمی راه یافت و با برگزاری جلسات پرسش و پاسخ و نگارش آثار علمی و تحقیقی، به عنوان «اندیشمندی صاحب نظر» شناخته شد؛ از این رو با لقب «مدقق شیروانی» زبان زد محافل دینی و مذهبی شده و طلاب زیادی در حوزه درسی وی شرکت نمودند.[5] برخی از دانش آموختگان مکتب میرزای شیروانی عبارتند از:

- ملا محمدباقر مجلسی (۱۰۳۷ـ۱۱۱۰ هـ.ق)

- میر محمدصالح خاتون آبادی

- آقا محمد اکمل اصفهانی (پدر علامه وحید بهبهانی)

- میرزا عبدالله افندی اصفهانی

- شیخ حسن بلاغی نجفی

- سید صدرالدین رضوی قمی همدانی

- مولی محمد بن عبدالفتاح تنکابنی

- سید محمدباقر گیلانی

میرزای شیروانی که در فنون مختلف به مطالعه و پژوهش پرداخته بود؛ اندوخته ها، تجارب و نظرات خود را در مجموعه هایی گردآوری کرد که بیشتر آن ها به زبان عربی است.

اثبات عصمة الائمه علیهم السلام، تفسیر آیه «إنّ الأبرار لَفی نَعیم»، اثبات النبوة و الامامة، الاجتهاد والاخبار (مصادر الانوار)، الاحباط و التکفیر، اصالة البرائه، اصول دین، انموذج العلوم، الجبر و الاختیار، الجمع بین الاخبار المتعارضه، جیش اسامه، (رساله اسامه) و دیوان شعر،[6] از جمله کتاب های اوست.

میرزای شیروانی همچون فقیهان دیگر، دارای سجایای اخلاقی از قبیل عبادت، تقوا، سخاوت و شجاعت بوده؛ اما آن چه که وی را از بسیاری دیگر ممتاز نموده، دقت علمی و تشکیل مجالس بحث و جدل است.

میرزا می گفت: «من حدود هفتاد دفعه شرح جامی را تدریس کرده ام و هر بار چیزی را فهمیدم که پیشتر درک نکرده بودم».[7]

علامه خوانساری می گوید: «میرزا در فن جدل و مناظره، مهارت عجیبی داشته و مخالفان خود را، از سران هر دسته که بوده، به زانو درمی آورد...».[8]

میرزا محمد شیروانی به سبب اشتغالات علمی و کهولت، دچار بیماری سختی شد؛ به شکلی که درد، همه وجودش را فراگرفته بود؛ اما با توجه به همه این مشکلات، روحیه توکل، رضا و شکیبایی را از دست نداد. شاگرد گرانقدرش خاتون آبادی، نقل می کند: «در این مدت بیماری، از حالت اعتدال بیرون نرفت و با غنی، فقیر، وضیع و شریف در وقت عیادت، هیچ مرتبه از مراتب نقد از او مفقود نشد».[9]

مرحوم شیروانی سرانجام در ۲۹ ماه رمضان سال ۱۰۹۸ هـ.ق دار فانی را وداع گفت.

پیکر مطهر این بزرگمرد عرصه علم و فقاهت از سوی مقامات کشوری و دانشمندان، خصوصا علامه مجلسی و مردم، تشییع شده و سپس به جانب مشهد مقدس منتقل گردید و در مدرسه میرزا جعفر مشهد دفن گردید.[10]

پی نوشت ها:

[1] ر.ک: مفاخر الاسلام، علی دوانی، ج ۸؛ صفویان نماد اقتدار ایران، محمدباقر پورامینی، ج ۱ و ۲.

[2] تذکره العلماء، میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی، ص ۱۴۱ و ۱۴۲؛ قصص العلماء، تنکابنی، ص ۲۶۶ و ۲۶۷.

[3] مجله حوزه، ش ۸۹ و ۹۰، ص ۱۳ و ۱۴.

[4] وقایع السنین والاعوام، خاتون آبادی، ص ۵۳۶.

[5] مطلع الشمس، ج اول و دوم، ص ۶۸۱؛ جغرافیای تاریخی شیروان، محمداسماعیل مقیمی، ص ۲۵۲ و ۲۵۳.

[6] الذریعه، ج ۳/۹، ص ۱۱۴۰.

[7] قصص العلماء، ص ۲۶۷ و ۲۶۸؛ تذکره العلما، ص ۱۴۳. بر اساس نقل دیگر، ۲۵ مرتبه «شرح کافیه عبدالرحمن جامی» را تدریس کرده است. (روضات الجنات، ج ۵، ص ۶۹)

[8] روضات الجنات، ص ۹۳؛ علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی، م. جرفادقانی، ص ۱۴۳.

[9] وقایع السنین والاعوام، ص ۵۴۰ و ۵۴۳.

[10] فوائد الرضویه، ص ۴۶۸.

کلمات کلیدی
ازدواج  |  زندگینامه  |  آقا حسین خوانساری  |  علامه مجلسی  |  استادان  |  ولادت  |  شاه سلیمان صفوی  |  تحصیل  |  شاگردان  |  رحلت  |  ملا محمدتقی مجلسی  |  از نگاه دیگران  |  ویژگی های فردی  |  هجرت به نجف  |  هجرت به اصفهان  |  بازماندگان  |  محمد بن حسن شیروانی  |  میرزا محمد شیروانی  |  ملا میرزای شیروانی  |  داماد خاندان مجلسی  |  تکریم دانشمندان  |  نقد اخباریگری  |  مدرسه میرزاجعفر  |  میرزا حیدرعلی شیروانی  | 
لینک کوتاه :